همه سیاست‌مداران الزاماً شطرنج‌بازان حرفه‌ای نیستند ولی رفتارشان همانند مهره‌های شطرنج است و همانطور که اشتباه محاسباتی در شطرنج به حذف یک مهره و یا تعیین نتیجه بازی منجر می‌شود در عالم سیاست نیز اینگونه است. اعضای شورای نگهبان و همچنین رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام هم بعید است اهل شطرنج باشند اما آنچه بخصوص در این دوره انجام شد، نوعی بازی شطرنج بود.

آمدن یا نیامدن آیت‌ا.. هاشمی رفسنجانی از مدتها قبل سر زبانها بود و در محافل سیاسی و رسانه‌ای تحلیل‌های گوناگونی پیرامون این موضوع وجود داشت ولی اکثر قریب به اتفاق تحلیل‌ها و گمانه‌زنی‌ها از نیامدن این سیاستمدار کهنه‌کار حکایت می‌کرد؛ هم بدلیل کهولت سن و ناتوانی‌های جسمی برای انجام چنین کار سنگین و پرزحمتی که خود ایشان هم در مواردی به این موضوع تصریح کرده بود و حتی آن را برای خود حرام و خلاف شرع دانسته بود و هم بدلیل ریسک بالای این تصمیم و احتمال ثبت شکستی دیگر در پرونده آیت‌ا.. آنهم در سن 79 سالگی!در عین حال در واپسین ساعات روز آخر ثبت نام نامزدها، شیخ سیاستمدار، تصمیمی غافلگیرکننده گرفت و عازم ساختمان آجری خیابان فاطمی شد.

ثبت‌نام هاشمی رفسنجانی یک بمب خبری بود که رقابت‌های انتخاباتی را وارد فاز جدیدی کرد. حرکت وی بیش از آنکه تصمیمی شخصی و از سر تدبیر همه‌جانبه ارزیابی شود از سوی گروهی از سیاست‌مداران و تحلیل‌گران، هل دادن آیت‌ا.. ارزیابی شد. هل دادن از سوی مخالفین جدی دیروز و سینه‌چاکان امروز که می‌خواستند از آیت‌ا.. بعنوان جاده صاف‌کن استفاده کنند.

تحلیل غالب اصلاح‌طلبان این بود که هاشمی رفسنجانی تنها گزینه‌ای است که می‌تواند تمایلات درونی آنان را به میزان بالایی محقق سازد و در صورت شکست نیز هزینه آن به پای اصلاحات گذاشته نشود و ضمناً احتمال عدم احراز صلاحیت او در حد صفر است. بنابراین آمدن یا شاید به عبارت درست‌تر آوردن هاشمی رفسنجانی به میدان رقابت‌ها، کیش دادن به شورای نگهبان و نوعی آچمز کردن این شورا تلقی می‌شد.

از طرف مقابل، اعضای شورای نگهبان که ناتوانی جسمی ناشی از پیری آیت‌ا.. را از نزدیک دیده بودند و خلاف شرع و حرام بودن نامزد شدن او را به نقل از خود وی شنیده بودند، نتوانستند ویژگی مدیریت هاشمی رفسنجانی را احراز کنند و تصمیمی غافلگیرکننده‌تر از تصمیم سیاستمدار کهنه‌کار گرفتند.البته شاید نتوان منکر شد که احتمالا برخی اعضای شورای نگهبان نیم‌نگاهی هم به مواضع هاشمی رفسنجانی در ماجرای فتنه 88 داشتند تا معلوم شود مواضع و رفتار سیاستمداران آنهم در بزنگاههای حساس، هزینه‌های خاص خود را دارد هر چند این سیاستمدار هاشمی رفسنجانی باشد!

عدم احراز صلاحیت هاشمی رفسنجانی از این نظر "کیش و مات" شورای نگهبان، نه به این پیر سیاست بلکه به همه جریانهایی بود که به آمدن او امید بسته بودند و گمان می‌کردند که طراحی آنها به نتیجه نهایی نزدیک شده است. جریانهایی که بنا داشتند هم از اعتبار هاشمی رفسنجانی استفاده کنند و هم از کهولت او و به عبارتی می خواستند از کیسه هاشمی برای خود خرج کنند.

از نگاه حامیان داخلی و خارجی هاشمی رفسنجانی که فهرست آنها در همین مدت کوتاه تأمل‌برانگیز بود از دو حال خارج نبود؛ یا او موفق می‌شد و به پاستور راه پیدا می‌کرد که در این صورت اجزای دیگر طرح به اجرا در می‌آمد و یا ناکام از ادامه راه باز می‌ماند که زمینه برای غائله جدید فراهم می‌شد.

تصمیم قانونی، شجاعانه و توأم با تدبیر شورای نگهبان که منجر به کیش و مات شدن این طراحان شد علاوه بر پی‌آمدهای مثبتی که برای کشور داشت برای آیت‌ا.. نیز همراه با خیر و برکت بود. چون در فرض اول یعنی پیروزی، او را از دشواری‌های کار سنگین قوه مجریه و قرار گرفتن در طراحی دشمن و حامیان خطرناکش رهانید و در فرض دوم یعنی ناکامی، او را از چشیدن دوباره طعم شکست و تبدیل شدن به بهانه دشمن برای راه‌اندازی غائله‌ای دیگر نجات داد.