در ایران بیش از یکصد سال از انقلاب مشروطیت می گذردوتلاش برای رهائی ازقید سنت تاریخچه دیرینه دارد. ترکیه پس از فروپاشی امپراطوری عثمانی مسیر مدرنیته و پیشرفت به سوی جامعه عرفی را برای خود انتخاب کرده است و مصر نیز پیش از کودتای "افسران آزاد" در سال 1952 گام های استواری در مسیر سیستم پارلمانی و احزاب مدرن برداشته بود. بنابراین، این سه کشور از دیگر کشورهای منطقه و اسرائیل که شرایط ویژه ای دارد متفاوتند. همچنین دیگر کشورکشورهای شمال آفریقا، الجزایر، تونس و مراکش را باید جداگانه و در چهارچوب دیگری مورد بررسی قرار داد.

برای سه کشور ترکیه، مصر و ایران حوادث تاریخی شباهت هایی ایجاد کرده است که در شرایط امروز می توان لااقل در حدود کلیات به مقایسه آن ها پرداخت. مسأله ای که مورد توجه ویژه این نوشته است و مستقیماً می تواند با شرایط امروز مصر مطابقت داشته باشد نقش ارتش و اسلام گرایی در تحولات سیاسی این سه کشور است.عوامل مورد بحث ما یعنی ارتش و اسلام گرایی هرکدام جداگانه موانعی بوده اند در برابر تحول و پیشرفت دموکراسی در این سه کشور. آمیزش اسلام و دموکراسی همانند آمیزش آب و نفت است. آن هایی که تصور می کنند می توان نوعی همزیستی مسالمت آمیز میان دین و دموکراسی ایجاد کرد یا بیمارگونه خوشبین هستند و یا از تفاوت های بنیادین اسلام با دیگر مذاهب ناآگاهند. از سوی دیگر ارتش و دموکراسی نیز همانند آب و آتش با هم ناسازگارند. در واقع میتوان مدعی شد که لااقل در تجربه یکصد سال گذشته در مورد این سه کشور دو دشمن مشکل ساز دموکراسی، مذهب و ارتش بوده اند. اما در عین حال یک تناقض آشکار نیز در این بحث دیده میشود. تجربه نشان داده است که اگر این دو عامل در برابر هم قرار گیرند دموکراسی شانس موفقیت بیشتری دارد. نمونه های آن را در ترکیه و مصر دیده ایم.

جهنم روی زمین

اما اگر مذهب و ارتش با هم بسازند یعنی قدرت سرکوب نظامی با تعصبات خشک مذهبی همراه و همگام شوند جهنم روی زمین پدیدار خواهد شد که نمونه ای از آن را در ایران امروز مشاهده می کنیم. حوادث اخیر مصر را باید در این چهارچوب مورد بررسی قرار دهیم و به دلایلی که پر واضح است پیش از آنکه مذهبیون بتوانند همانند انقلابیون در ایران ارتش را نابود کنند و یا مثل ترکیه سران ارتش را به زندان و تبعید بکشانند، نظامیان مصر به خود جنبیدند و در مقابل افراطیون مذهبی مصر مقاومت کردند. اگر در این اقدام خود راسخ و پایدار بماننند و اگر فشارهای بین المللی باعث شود که ارتش بعد از انتخابات آزاد و تدوین قانون اساسی جدید کنار بکشد و قدرت را دراختیار حکومت منتخب مردم قرار دهد این رویارویی بین مذهب و ارتش موجب تقویت دموکراسی خواهد شد. اما اگر افراطیون مذهبی دست به کار ترور و خرابکاری شوند آنگاه نظامیان بهانه ای خواهند داشت برای تداوم اوضاع اضطراری و سلطه کامل خود بر سیاست و اقتصاد مصر. نمونه ای که در الجزایر پس از سرکوب اسلام گراهای افراطی مشاهده شد.

در مورد ایران یک نکته بسیار مهم در خور یادآوری است، همانگونه که انتظار می رفت با برگزاری شصتمین سالگرد کودتای بیست و پنج مرداد همه جا صحبت از حوادث آن سال است. متأسفانه در کمتر بحثی در مورد حوادث آن سال مسائل بنیادی و اساسی که بتواند برای آینده کشور سودمند باشد مطرح می شود. هنوز جدال بر سر آن است که آیا کودتا در بیست و پنج مرداد بود و یا بیست و هشت مرداد و یا اصلاً کودتا بود و یا قیام ملی. مباحثی که نمی تواند در شرایط فعلی و برای آینده کشور دردی را درمان کند. اما یادآوری یک مورد در ارتباط با حوادث امروز درمصر و ترکیه و آنچه در ایران گذشت می تواند مفید و سازنده باشد.

تلاش مصدق برای ارتش ملی

در کشور های دمکراتیک ارتش تابع دولتهای برگزیده ملت است. جالب است که حتی وزیر دفاع در اینگونه کشورها، همانند فرانسه، انگلیس یا امریکا، همیشه یک فرد غیر نظامی است و فرماندهی قوا با متعلق به رئیس جمهور یا نخست وزیراست. یکی از موارد اصلی اختلاف نظر بعد از حوادث نهم اسفند هزاروسیصدوسی و دو میان دولت دکترمصدق و دربار مسأله مسئولیت وزارت جنگ بود. مصدق اصرار داشت که فرماندهی کل قوا به رئیس دولت منتقل شود و وزیر جنگ همانند دیگر وزرا از طرف نخست وزیر تعیین شود و سرانجام هم کمیسون هشت نفره ای تشکیل شد که به همان نتیجه رسیدند و مصدق شخصاً وزارت جنگ را به عهده گرفت. درآن زمان کمتر کسی از اهمیت این موضوع سخنی به میان آورد. آنچه مصدق در تأمین آن اصرار می ورزید سوا کردن مقام غیر مسؤل پادشاه مشروطه از دخالت در امور نظامی و غیر مستقیم امور سیاسی کشور بود. در واقع مصدق امیدوار بود ارتش شاهنشاهی ایران به ارتش ملی ایران تبدیل شود و پادشاه به عنوان رئیس مملکت سلطنت کند اما ارتش ملی ارتشی ملی و حرفه ای باشد همانطور که ارتش مصرو یا ترکیه هرگز به شخص و یا مقام معینی سرسپردگی و وابستگی نداشتند. متأسفانه در آن دوران برای پادشاه و هواداران پادشاهی تصور اینکه ارتش باید ارتش ایران و حرفه ای باشد مشکل به نظر می رسید زیرا که این ارتش را رضا شاه به وجود آورده بود و تا قبل از آن ارتشی به معنای مدرن کلمه در ایران وجود نداشت، بنابراین ارتباط شاه و ارتش طبیعی تصور می شد. پس از 28 مرداد این وابستگی ارتش به شخص شاه بیش از بیش فزونی یافت و آنقدر این ارتش وابسته و بدون ساختار فرماندهی مستقل بود که با بیماری پادشاه و بعد، خروج او از کشور ارتش بی سر و بی سرپرست ماند و این فاجعه موسوم به انقلاب اسلامی در ایران به وقوع پیوست. اگر ارتش ایران یک ارتش ملی و غیر وابسته بود نه تنها در برابر طغیان 57 مقاومت می کرد و اجازه نمی داد تا یکصد سال تلاش برای پیشبرد ونوسازی کشور زیر پای نعلین آخوندی مضمحل شود بلکه جنگ ایران و عراق هم غیر ممکن بود و هیچ عاملی نمی توانست به شیوه ای که جمهوری اسلامی ارتش را نابود کردعمل کند. دوراندیشی مصدق که می خواست پادشاهی مشروطه پایدار بماند و از هرگونه درگیری سیاسی واجرایی در امان باشد متأسفانه هرگز از آن سوی معادله مورد قبول واقع نگردید و نتیجه اش فاجعه ای بود که ملت و مملکت را این چنین در قعر عقب افتادگی، فساد و تباهی فرو برد . امروز دو کشور دیگر مورد بحث ما یعنی ترکیه و مصر این رویارویی میان ارتش و اسلامگرایی را در مقابل دارند و آینده دموکراسی به نتیجه این مبارزه بستگی دارد. تا زمانی که این دو نیرو در برابر یکدیگر قرار گرفته اند و همدیگر را خنثی می کنند دموکراسی در این کشورها شانس موفقیت دارد. زمانی که یکی بر دیگری چیره شود و یا مانند ایران مذهب و ارتش به هم آمیخته شوند شانس دموکراسی و حصول آزادی برای مردم ناپدید می شود.