خشكسالي به جان درياچه هاي ديگر افتاد

در اين راستا بود كه پس از نابودي بخش‌هاي وسيعي از درياچه منحصربه‌فرد اروميه و تشكيل كارگروه نجات در دولت خبرهايي از مرگ درياچه‌هاي بختگان و مهارلو در استان فارس، درياچه‌هاي طشك، كافتر و زاينده رود به گوش رسيد كه در معرض خشكي كامل و تبديل شدن به شوره‌زار هستند. موسسه تحقيقات آب گزارش داد، اين نمك‌زارها مستعد توليد گرد و غبار در كشور هستند.

البته اين گزارش‌ها اعلام كرده بودند براي جلوگيري از روند خشك شدن اين درياچه منحصر به‌فرد، از برداشت‌هاي غيرمجاز آب در قالب چاه‌هاي حفر شده در مسير اين درياچه و مناطق تاثيرگذار بر تسريع در روند خشكي درياچه اروميه جلوگيري مي‌شود.

برخي كارشناسان مسائل آبي در سال‌هاي اخير انتقادات فراواني را نسبت به احداث سدهاي متعدد در مسير رودخانه‌هاي منتهي به درياچه اروميه مطرح كرده‌اند. البته واكنش مقامات وزارت نيرو اين بود كه تمام سدسازي‌ها، برداشت‌ها و توسعه كشاورزي در حوضه آبريز درياچه اروميه تنها 15 درصد در خشكي اين درياچه نقش دارد و آنچه باعث به وجود آمدن شرايط فوق‌العاده در اين درياچه شده است، خشكسالي است كه از 10 سال پيش تاكنون كشور را درگير خود كرده است. البته يعقوب همتي، معاون هماهنگي حوضه‌هاي آبريز شركت مديريت منابع آب ايران در اين باره نظارت شنيدني‌تري دارد و با توجه به كاهش 46 درصدي جريانات سطحي از شرايط خشكسالي هيدرولوژيكي در كشور خبر مي‌دهد و مي‌گويد: «حوضه‌هاي آبريز اصلي كشور دچار خشكسالي هيدرولوژيكي هستند و در صورتي كه شرايط به اين صورت ادامه يابد درياچه اروميه احيا نمي‌شود. ميزان بارش‌ها تا 26 شهريورماه امسال نسبت به سال گذشته رشد 16 درصدي و نسبت به ميانگين درازمدت كاهش 2 درصدي را نشان مي‌دهد. ميزان بارندگي در سال جاري در حوضه درياي خزر، خليج‌فارس و درياي عمان، اروميه به ترتيب 3، 6 و 11 درصد كاهش يافته، در حالي كه بارندگي‌ها در حوضه فلات مركزي معادل درازمدت بوده و بارندگي‌هاي آن در حد عادي بوده است. ميزان بارش‌هاي امسال در حوضه‌هاي آبريز مرزي شرق و سرخس هم به ترتيب 2 و 17 درصد كاهش يافته است.»

وي با بيان اينكه شرايط جريانات سطحي كشور نامناسب بوده و اين وضعيت در برخي از حوضه‌هاي آبريز 10 سال است كه ادامه دارد، مي‌افزايد: «در مجموع ميزان جريان‌هاي سطحي كشور در مقايسه با متوسط درازمدت كاهش 46 درصدي را نشان مي‌دهد كه عدد بسيار بالايي است. اين ميزان كاهش نشان‌دهنده حاكم بودن خشكسالي هيدرولوژيكي در كشور است اگر بارندگي سالانه هر سال آبي در مقايسه با متوسط درازمدت 35 درصد كاهش يابد يا ميزان دريافت بارندگي حوضه آبريز از 65 درصد كمتر باشد، حوضه با خشكسالي هيدرولوژيكي مواجه است. در همه حوضه‌هاي اصلي كشور خشكسالي هيدرولوژيكي بروز كرده چرا كه شواهد نشان مي‌دهد ميزان جريانات سطحي در حوضه‌هاي درياي خزر، خليج فارس و درياي عمان 50 و 45 درصد منفي بوده است.»

آب پاكي روي دست درياچه اروميه

همتي به يكباره رويه‌يي خاص در پيش گرفته و در مقابل تمام اخبار اميدوار‌كننده احياي درياچه‌هاي ايراني مي‌گويد: «جريانات سطحي در حوضه درياچه اروميه در مقايسه با متوسط درازمدت 46 درصد منفي است و با اين شرايط درياچه اروميه به طور قطع احيا نمي‌شود، ضمن اينكه سطح درياچه اروميه نسبت به سال گذشته 25 سانتي‌متر افت كرده و از مساحت آن هم 93 كيلومتر مربع كم شده است. در حوضه مركزي با اينكه بارندگي‌ها نرمال بود اما جريانات سطحي در مقايسه با متوسط درازمدت 42 درصد منفي بوده است. اين شرايط در حوضه‌هاي مرزي شرق (هامون) و سرخس نيز حاكم است و ميزان جريانات سطحي اين دو حوضه به ترتيب 75 و 46 درصد در مقايسه با متوسط درازمدت كاهش يافته است.»

وي تغيير الگوي بارش، افزايش دما و ناهنجاري در اقليم را از علل اصلي بروز اين شرايط ذكر كرد و ادامه داد: «از سوي ديگر افت سطح آب‌هاي زيرزميني باعث تغذيه واداري رودخانه‌ها و كم شدن جريان سطحي آب در اين محل‌ها شده است و آبي كه از جو وارد رودخانه مي‌شود به جاي اينكه در رودخانه جريان يابد، به داخل زمين نفوذ مي‌كند. توسعه بي‌رويه و دخل و تصرف انسان از ديگر عوامل موثر بر كاهش جريانات سطحي و بروز پديده خشكسالي هيدرولوژيكي در كشور است.»

درياچه اروميه و خاطره‌هاي قديمي

اين سخنان در حالي است كه در همان زمان كه دولتمردان به فكر درياچه اروميه افتاده بودند برخي مباحث پيرامون انتقال آب از ساير حوضه‌ها، انتقال آب از رودخانه مرزي ارس و همچنين درياي خزر به درياچه اروميه مطرح و درباره آن مباحثي مطرح شد. انتقال آب رودخانه‌هاي تاثيرگذار بر درياچه اروميه، لايروبي، تغيير نحوه استفاده كشاورزان از آب و به‌كارگيري روش‌هايي غير از كشت غرقابي و مسائلي از اين دست به عنوان راهكارهاي مهار خشكي درياچه اروميه مطرح شد.

در سال‌هاي اخير همچنين وقوع توفان‌هاي نمكي به دليل خشك شدن بخش‌هايي از درياچه اروميه و در معرض خطر قرار گرفتن كشاورزي منطقه غرب كشور به دليل احتمال وقوع اين‌گونه توفان‌ها نيز مطرح شده است كه البته از سوي مقامات وزارت نيرو در دولت سابق رد شد.

با آغاز به كار دولت يازدهم، تصميمات جدي و جديدي براي نجات درياچه اروميه اتخاذ شد و در اين زمينه دولت تدبير و اميد در اولين جلسه رسمي هيات دولت برخي دستورات را در اين باره صادر كرد. دولت تصميم گرفت كارگروهي متشكل از وزارت نيرو، سازمان حفاظت محيط زيست و برخي دستگاه‌هاي ذي‌ربط در اين بخش تشكيل و راهكارهاي جلوگيري از نابودي درياچه اروميه را بررسي كنند.
طبق گفته حميد چيت‌چيان، وزير نيرو، اين كارگروه تاكنون راهكارهاي مختلفي را مورد بررسي و ارزيابي قرار داده و از اين بين 24 روش را در دست بررسي قرار دارد. البته چيت‌چيان نيز همچون گذشتگان وزارت نيرويي انتقال آب از رودخانه مرزي ارس و خزر را يكي از اين روش‌ها ذكر مي‌كند.

با اين حال، در سايه توجهات ويژه دولت و همه بخش‌ها به درياچه اروميه، برخي ديگر از درياچه‌هاي كشور نيز در معرض نابودي كامل قرار گرفته‌اند؛ همچنين درياچه‌هاي بختگان و مهارلو در استان فارس به دليل عدم توجه كافي و انجام نشدن هرگونه اقدام پيشگيرانه، امروز به صورت كامل خشك شده‌اند و از آنها جز خاطره‌يي در اذهان مردم استان فارس باقي نمانده است.

همچنين خبر مي‌رسد دو درياچه ديگر طشك و كافتر نيز در استان فارس و زاينده‌رود در استان اصفهان در معرض نابودي قرار گرفته‌اند و بخش قابل توجهي از ذخيره آب اين درياچه‌ها هم از بين رفته است. مرتضي افتخاري، رييس پژوهشكده منابع آب موسسه تحقيقات آب از انجام تحقيق توسط موسسه تحقيقات آب درباره خشكي درياچه‌هاي واقع در استان فارس خبر داد و گفت: براساس نتايج به دست آمده از تحقيق حاضر، حدود 117 هزار هكتار از پهنه‌هاي آبي اين حوضه (شامل درياچه‌هاي طشك، بختگان، مهارلو و درياچه كافتر) در طول 26 سال گذشته از بين رفته و تبديل به نمك‌زارهاي مستعد توليد گرد و غبار شده است.

برخي محققان معتقدند احداث سدهاي درودزن، سيوند و بندهاي امير و فيض‌آباد جهت برداشت آب از رودخانه‌هاي كر و سيوند موجب دخالت بيش از توان محيط در اين منطقه شده كه اين امر موجب شده است تا حيات درياچه‌هاي زيباي اين حوضه آبريز در معرض خطر جدي قرار گيرد. بر اين اساس، موسسه تحقيقات آب با توجه به رسالت تحقيقاتي خود در زمينه بررسي علل وقوع برخي چالش‌هاي آب كشور، مطالعه نحوه بروز بيابان‌زايي در اين حوضه را به عنوان نخستين گام در اين زمينه در دستور كار خود قرار داده است.

در عين حال عليرضا دايمي، سرپرست معاونت امور آب و آبفاي وزارت نيرو نيز از بررسي وضعيت حوضه زاينده‌رود در جلسه آتي شوراي آب خبر داده وگفت: براي حوضه زاينده‌رود بايد فكر اساسي شود. از ابتداي سال برنامه‌ اضطراري براي زاينده‌رود بنا نهاده و متناسب با آن مديريت آب صورت مي‌گيرد. حتما براي بلندمدت حوضه زاينده‌رود بايد فكر اساسي صورت گيرد بنابراين اين موضوع در شورايعالي آب مطرح خواهد شد و اميدواريم در هفته آتي به اين موضوع پرداخته شود.