بم، شهري در دل كوير، با داشتن باغ‌هايش به باغشهر تبديل شده، شهرهاي ديگر استان هم همين وضعيت را كم و بيش دارند. چگونه است كه در دل كوير، باغشهر ايجاد مي‌شود؟

در يكي از معيارهايي كه براي پيشنهاد ارگ در فهرست آثار جهاني ارائه شده، قابليت باغشهر بودن شهر به چشم مي‌خورد، از هر نمايي شهر بم را نگاه مي‌كنيد جز فضاي سبز چيزي نمي‌بينيد. ملاك‌هاي بزرگي بودند كه باغ‌هاي بزرگي ايجاد كردند، در اينجا فقط با يك باغ مواجه نيستيد، با يك پروژه مواجهيد. همين الان يكي از باغ‌هايي كه وجود دارد وسعتش به بيش از 1400 متر طول و 500 متر عرض مي‌رسد، اين متراژ يكي از باغ‌هاي شهر است. غير از اين نمونه‌هاي زيادي هست كه برخي از آنها مربوط به دوره سلجوقي است. حتي از دوره صفاري هم كه پيش از آن است، باغ برجا مانده. اما بيشترين باغشهر‌هاي بم مربوط به دوره قاجار و پهلوي اول به‌ويژه پهلوي اول است، هنوز هم مي‌توانيد اين باغ‌ها را در فهرج، نرماشير و ريگان ببينيد.

بزرگ‌ترين باغشهر كدام باغ است با چه قدمتي؟

بزرگ‌ترين باغ موجود در شهر، «باغ عباس‌خان» است در منطقه دارستان. نخل‌هاي خرماست كه در اين باغ تا چشم كار مي‌كند ديده مي‌شود، رطب مضافتي بم، محصول خروجي باغ است كه هميشه شهرت جهاني هم داشته، اين باغ هم يكي از بزرگ‌ترين توليد‌كنندگان اين نوع خرماهاست، غير از آن «باغ ظهير» است و «باغشهر» كه به نام محله‌يي در شهر است، باغشهر، باغ خيلي خيلي بزرگي بود كه متاسفانه وراث دارند آن را قطعه قطعه و تفكيك مي‌كنند.

باغ‌ها همه مالكيت شخصي دارد؟

اينجا همه مالك‌ها شخصي‌اند، مالكيت دولتي يا شركتي چيزي است كه در ارگ جديد داريم كه آن هم بيشتر خصوصي است. اما در شهر همه مالكان شخصي‌اند، همه باغات هم به اسم مالكان‌شان است، مثل باغ ظهير كه در كنار بهشت زهراست، باغ بسيار بزرگي با حصار چينه‌يي به طول 540 متر كه از يك سمت به بهشت زهرا متصل است. باغ ظهير از بزرگ‌ترين باغ‌هاي دوره پهلوي ست. اما بزرگ‌ترين باغ كه باغ عباس‌خان است، در تقسيمات جديد شهر بم، كه از لحاظ جغرافيايي و سياسي در دو دهه اخير تفكيك شده است، به نرماشير مي‌رسد، شهر بم در تقسيمات اخير به سه بخش نرماشير، فهرج و ريگان تقسيم شده است. اما يك سنتي در شهر نشان مي‌دهدكه باغ و باغ‌پردازي در اين منطقه يك رسم است، اتفاق آني در شهر نبوده، به اين دليل كه پروژه باغ‌سازي بزرگ كناره شرقي شهر در قرن سوم داريم كه مربوط به حكام صفاري از جمله عمروليث صفاري است. بعد از آن پروژه بزرگ ديگر در منطقه ابارق كه توسط دكتر زارع بررسي شد مي‌بينيد كه آثار كرت‌بندي در آن وجود دارد، سيستم آب رساني و تفكيك اراضي را مي‌بينيم كه سيتسم انتظام يافته‌يي هم هست. همچنين به وضوح مي‌توانيد باغ مزرعه بزرگي را كه از دوره سلجوقي به جامانده، ببينيد. چون جديد‌ترين سفالي كه در اين عرصه باغ ديده شده، جديد‌تر از دوره سلجوقي يا قرن 5 يا 6 هجري نيست. قابل ذكر است كه يكي از دم‌دست‌ترين ماده‌هايي كه مي‌توانيد به واسطه آن سايتي را گاه نگاري يا تاريخ‌گذاري كنيم، قطعات سفال است. طبيعي است كه بگوييم باغ حداقل به دوره سلجوقي متعلق است، باغي با 1400 متر طول و650 متر عرض.

اسم اين باغ كه به دوره سلجوقي متعلق است چيست؟

اسمش معلوم نيست، چون اخيرا در بررسي‌هاي باستان‌شناسي پيدايش كرديم. با تصاوير هوايي ابعاد بزرگ باغ را مي‌توان متوجه شد. غير از آن، در منطقه وكيل آباد كه جزو نرماشير است 3، 2 تا باغ و چهار باغ تاريخي مي‌بينيم كه به نظر مي‌رسد در يك افق تاريخي با نمونه ابارق هستند. آن هم پروژه بزرگي است با 750 متر حصار چينه‌اي. اينكه ابعاد واقعي‌اش در دوره احيا چقدر بوده مشخص نيست، اما آنهم كرت بندي‌هاي بزرگ و سيستم آب رساني دقيق و انتظام يافته‌يي دارد و از اين لحاظ شبيه نمونه ابارق است كه نشان مي‌دهد اين همه سفال سلجوقي در اين منطقه وجود دارد و متوجه مي‌شويم بيخود نيست اين‌همه شهر بم در آن دوران رونق داشته.

چند نوع باغ در باغشهرها وجود دارد و چه تفاوت‌هايي با هم دارند؟

چند نوع باغ در باغشهر داريم. يك نوع آن، باغ‌هاي منظر هستند كه لزوما باغ ميوه نيستند اينها عوايدي نصيب باغدار نمي‌كنند، اما باغ‌هاي ميوه هم داريم، كه براي مالك، برداشت محصول هدف است. باغ‌هاي بم به نظر مي‌رسد از نوع دوم باشند، گرچه آنچه موجود است و داريم مي‌بينيم از باغ دارستان تا باغ ظهير و باغشهر و باغ بزرگ ديگر در منطقه بروات است و نمونه بزرگ ديگري كه در دهه‌هاي گذشته تفكيك شده‌اند به نام خواجه عسگر، اينها همه باغ مركبات و خرما هستند.

در حال حاضر اوضاع مركبات بم در چه حالي است؟ اين‌طور كه به نظر مي‌رسد ديگر مثل سابق مركباتي در شهر ديده نمي‌شود.

مركبات در شهر نسبت به قبل كمتر شده و مثل سابق نيست، اما هنوز هم مي‌توانيد فروش مركبات را در شهر ببينيد. مركبات شهر شامل پرتقال، گريپ‌فروت، نارنگي و ليمو است.

باغات مركبات به خاطر زلزله از بين رفته‌اند؟

روايتي شفاهي هست كه هيچ‌وقت تاييد نشده وآن اين است كه زلزله، سيستم قنات بم را آسيب رسانده و برخي از قنات‌ها را خشك كرده است، اين باعث شد كه آب كمتري به اين باغ‌ها برسد و به همين ترتيب مركبات از آن تعداد سابقي كه معروف بود كم‌تر شده‌اند. اما هيچ‌وقتي اين روايت تاييد نشد يا كسي به صورت علمي روي آن كار نكرده فقط شفاهي هست.

علت غير شفاهي و رسمي كه تاييد هم شده باشد چيست؟

اين است كه در دو،سه دهه اخير رونق رطب مضافتي بيش از بقيه مركبات بوده، بر اين حساب عوايدي كه از اين داشتند هرگز نمي‌توانستند از باغات مركبات ديگر به دست بياورند. شايد دليلش اين باشد اما نمي‌توانم قطعي هم بگويم. همين الان 80 درصد درآمد مردم بم باغات خرماست، كساني كه از طريق باغداري امرار معاش مي‌كنند، 95 درصد درآمدشان باغ خرماست تا مركبات.

علت اينكه خرما در اين شهر عوايد بهتري دارد چه مي‌تواند باشد؟

اين سوال را نمي‌توانم علمي پاسخ بگويم، اين باغات مركبات مستقل بوده در عين حال بعضي‌هايشان داخل باغات خرما بودند، اما وقتي درخت خرما به نهايت رشدش رسيد، به همان ميزان از رشد و باردهي مركبات كم مي‌شود، همين طور سردي آب و هوا طي 6، 5 سالي از دهه 70 باعث خشك شدن مركبات شده كه اين علت هم در كم شدن مركبات استان بي‌تاثير نبوده است. اما آنچه مردم شهرهاي كويري و حاكمان حكومت‌هاي پيشين را بر آن مي‌داشت كه از شهر باغشهر بسازند، دليلش اين بوده كه غير از عوايد اقتصادي، تعديل هوا و رطوبت ايجاد مي‌كند؛ رطوبتي كه براي حيات انسان‌هاي كويري لازم است. در فضاي باغشهر كه هستيد در منطقه كويري كه در نهايت تابستان به 54 درجه مي‌رسد، اگر باغ و فضاي سبز نباشد كه گرماي هوا را تعديل كند نمي‌شود زندگي كرد.

بخشي از مردم بم كه باغ ندارند، امرار معاش‌شان چگونه است؟

98 درصد مردم اينجا باغ دارند، حتي كارمندان دولت هم باغاتشان را حفظ كردند. اما بعداز زلزله سبك باغداري‌هاي بزرگ كه سينه به سينه، روش كاشت، داشت و برداشتش به آنها رسيده بود به واسطه زلزله كه نسل پيشين از بين رفتند، از بين رفت. نسل جديد نتوانستند اين روش‌ها را حفظ كنند، همچنان كه قنات‌ها آسيب ديد. نسل اندر نسل تجربه به آنها رسيده بود. باغ‌ها بعضي‌شان آسيب ديد، اما الان جهاد كشاورزي، پايگاه ما و منابع طبيعي اراده‌يي ديده مي‌شود كه به سمت احياي آنها رفته‌اند كه قنوات را هم احيا كنند.

چند درصد از قنوات از بين رفتند؟

صد در‌صد قنوات از بين نرفت، اما كم آب شد و بازدهي پايين آمد. اينكه چرا منطقه ويژه بم شكل باغ و باغ‌سازي اينقدر رونق داشته و چرا اينقدر پروژه‌هاي بزرگ كنار هم مي‌بينيم، پروژه‌هايي كه كمتر مثل آن را داريم، اگر با باغ و باغ‌پردازي ايراني آشنا باشيد، هميشه عنوان باغ هزار جريب را شنيده‌ايد. اين باغ هزار جريب اشاره به بزرگي باغ دارد. در منطقه بم نمونه‌هاي عيني داريم، به خاطر منابع آبي غني زيرزميني زيادي است كه اينجا وجود دارد. توپوگرافي منطقه بم، نرماشير طوري است كه از غرب شروع مي‌شود و امتداد شرقي دارد، از سمتي به چاله‌هاي لوت زنگي و از سمت ديگر به دشت ريگان مي‌رسد. وسط اين دشت يك عارضه طبيعي است به اسم گسل يا افراز كه مانع دفع آب‌هاي زيرزميني مي‌شود و پشتش آب را انباشت مي‌كند به همين دليل در نيمه شرقي باغ‌هاي بزرگ را مي‌بينيد؛ باغ عباس خان وكيل‌آباد و ظهير يا باغ صفاري. اگر تصوير هوايي گسل را ببينيد تعداد بي‌شماري از ميله‌ها و دهانه‌هاي قنات را مي‌بينيد كه مستقيم به سفره وصل مي‌شوند و آب نيمه شرقي را تامين مي‌كنند. منبع آب يكي از پرآب‌ترين قنات‌هاي ايران به نام قنات «اكبر آباد» آب پشت گسل است.

باغ هنري كه آقاي شجريان درصدد ايجاد آن بودند در چه مرحله‌يي است؟ در دولت پيشين به توقف رسيده بود.