قدس آنلاین: شهردار لاهه (شهری در غرب کشور هلند) گفته بود که دولت مرکزی حاضر شده سالانه بودجه‌ای میلیاردی برای انجام پروژه‌های این شهر کوچک بدهد. پرسیده بود چرا نپذیرفتید؟ گفته بود؛...

برای هزینه کرد بودجه فقط یکسال وقت داشتیم، پرسیده بود در عرض یکسال نمی توانستید آن پروژه را انجام دهید؟ گفته بود؛ پروژه در مدت 9 ماه هم انجام می‌شد اما برای انجام« اتاف» آن به دوسال زمان نیاز داشتیم، حاضر نبودیم که مشارکت شهروندمان را بفروشیم و پولش را بگیریم. این را دکتر اصغر مهاجری دبیر جشنواره پاسداشت نخستین های اتاف و عضو هیأت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران تعریف می‌کند. او یکی از دلایلی که دست دولت جدید در اجرای سیاست هدفمندی یارانه‌ها در پوست گردو مانده را نداشتن اتاف برای این پروژه می‌داند. با او درباره چند و چون اتاف گفتیم و شنیدیم. شرح ماجرا را در پی بخوانید.

اتاف چیست و به چه کار می‌آید؟
- اتاف مخفف ارزیابی تاثیرات اجتماعی فرهنگی است. در کشورهای پیشرفته چون ایالات متحده آمریکا، دانشگاهیان و نخبگان متوجه شدند که اجرای یک طرح و پروژه می‌تواند پیامدهای ناخواسته و پنهانی داشته باشد که در لحظه سیاستگذاری، مجریان متوجه این پیامدها نشوند که با اجرای آن سیاست به شکل ضمنی در دل آن خوابیده است. این پیامدها چه در حوزه سلامت و چه در حوزه زیست محیطی و اجتماعی و فرهنگی دارای آسیب هایی بود که می‌توانست فواید و کارکردهای مثبت آن طرح را زیرسوال ببرد. بعضی مواقع، این پیامدها ضرر اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زیادی دارد که باید ده‌ها پروژه دیگر اجرا شود که آثار منفی آن را جبران کند.به همین دلیل قبل از اجرای هر طرحی باید آثار و پیامدهای منفی آن در حوزه‌های مختلف سنجش شود بویژه آثار فرهنگی اجتماعی آن.

نخستین طرح های اتاف دنیا در چه سالی انجام شد؟
- سال 1969 در آمریکا. پس از آن برخی از سازمان های بین المللی همچون بانک جهانی با دیدن دستاوردهای خوب این طرح، وام دادن به برنامه‌ها را مشروط به داشتن پیوست ارزیابی تاثیرات اجتماعی کرد. پس از تشکیل انجمن بین المللی ارزیابی، ادبیاتی غنی در این باره ایجاد شد. ادبیات اخیر تولید شده در این حوزه با مباحث هوشمندانه رهبری هماهنگی دارد.

این طرح در ایران از چه زمانی آغاز شد؟
- زمانی که در وزارت کشور مسوولیت داشتم پروژه توسعه صندوق محلی با محوریت فقرزدایی و پشتیبانی بانک جهانی در استان های خراسان بزرگ، تهران، همدان و خوزستان کلید خورد. ما موظف به انجام پیوست اجتماعی فرهنگی برای این پروژه‌ها شدیم اما با روی کار آمدن دولت نهم، صندوق توسعه محلی که می‌توانست گره گشای بسیاری از مشکلات باشد، تغییر نام داد و پروژه‌ها ناتمام ماند. پس از آن به صورت جزیره ای این کار در ایران انجام شد تا اینکه درسال 1386، شورای شهر تهران به پیشنهاد معصومه ابتکار مصوبه ای راداشت که شهرداری را موظف کرد برای تمام سیاستها، طرح‌ها و برنامه‌ها اتاف تعریف کند. شهردار پایتخت هم ابلاغیه های مناسبی را بر اساس این مصوبه صادر کرد و سال 87 آرام آرام، شاهد شکلگیری اتاف هایی در مناطق مختلف شهری تهران بودیم. تشکیل شورای علمی اتاف و به کارگیری جمعی از اندیشمندان حوزه دانش و پژوهش باعث شد که این کار به صورت مداوم انجام شود و برای اولین بار در ایران، اتاف به صورت مستمر و متمرکز صورت گیرد.
حدود 700 نفر از استادان دوره های ارشد و دکتری در این باره آموزش دیدند و منابع خوبی هم به صورت ترجمه و تالیف آماده شد.

پس اتاف پشتوانه علمی غنی و آماده به کاری دارد؟
- همینطور است سامانه هوشمند اتاف «سها» یکی از پیشرفته ترین سامانه هاست. از آنجا که در غرب آسیا و خاورمیانه هنوز مطالعات اتافی انجام نمی شود و تهران نخستین پایتخت اتافی این منطقه است با همکاری سازمان های بین المللی بناست جشنواره بین المللی اتاف «جایزه بزرگ شیخ بهایی» سوم اریبهشت ماه سال آینده عملیاتی شود. پیش همایشی هم با رونمایی سامانه هوشمند اتاف و رونمایی از فصلنامه تخصصی علمی پژوهشی ویژه اتاف با عنوان «جامعه امروز» جشنواره پاسداشت نخستین های اتاف برگزار شد.

باید ردیف بودجه خاصی برای اتاف پروژه‌ها تعریف شود؟
- قطعا، دولت نهم و دهم با وجود قانون پیوست فرهنگی در برنامه پنجم توسعه، ریالی هزینه نکرد. برای اولین بار در ایران یک دغدغه و یک نیاز مشترک بین سه سطح از مدیریت مطرح است. پیوست فرهنگی اجتماعی از دغدغه های مهم رهبری است، شعار دولت تدبیر به عنوان یک مطالبه شهروندی است و یکی از دغدغه های عملیاتی شده، مدیریت محلی است.

این دغدغه در سطح محلی با بودجه‌ای که شهرداری ها دارند قابل توسعه به سایر شهرهای بزرگ نیز هست؟
- همینطور است. البته دولت هم در هر پروژه باید انضمام دهد که هیچ طرح و برنامه ای بدون اجرای پیوست فرهنگی آن انجام نشود. در برنامه بعدی توسعه هم به دنبال این هستند که چنین ضرورتی را در متن قانون بیاورند. معاونت برنامه ریزی راهبردی (سازمان برنامه و بودجه پیشین) به دنبال ایجاد یک ماده بودجه ای برای این کار است. سال 87، 88 که قرار بود سیاست هدفمندی یارانه‌ها در دولت نهم اجرا شود، قرار شد که اتاف آن را انجام دهیم. نظر من این بود که اتاف این کار توسط یک هزار متخصص طی دو سال باید انجام شود و دوسال دیگر توسط 100 هزار تکنسین شرایط اجرای سیاست هدفمند کردن یارانه‌ها در کشور فراهم شود و سپس این پروژه اجرا شود. آن زمان این طرح را نپذیرفتند و اتاف این طرح را دادند یک تحصیلکرده مکانیک در دوساعت نوشت! همان زمان به رسانه‌ها گفتم که ما ضرر زیادی از اجرای این سیاست بدون مطالعه اتاف خواهیم داشت. اگر اتاف این پروژه به درستی انجام می‌شد اکنون میلیاردها دلار به نفع کشور عمل می‌کردیم. با مطالعات اتافی چون از ظرفیت و توانمندی مردمی استفاده می‌شود و مشارکت واقعی مردم رخ می‌دهد نه تنها از پیامدهای منفی اجتماعی فرهنگی جلوگیری می‌شود بلکه مشارکت عظیمی برای ظرفیت های اقتصادی راه می‌افتد. اتاف به ظاهر شکل اجتماعی فرهنگی دارد اما امری کاملا اقتصادی است. از همه مهمتر احترامی به جایگاه مردم است.