معاون میراث فرهنگی فارس با بیان این که فرونشست زمین، اولین بار حدود دو یا سه سال پیش در محوطه اطراف نقش رستم در شهرستان مرودشت مشاهده شد، به جام جم می گوید: این اتفاق که همچنان ادامه دارد و امروز در حریم درجه یک تخت جمشید شاهد آن هستیم، به استفاده بیش از حد منابع آب زیرزمینی برای کشاورزی در منطقه برمی گردد که موجب خالی شدن حفره های زیرزمینی از آب و پرشدن آنها با خاک و در نتیجه پایین رفتن و نشست زمین می شود.

عبدالرضا نصیری با اشاره به این که فرونشست زمین مساله غریب و تازه ای نیست و طی سال های اخیر، بسیاری از دشت های استان فارس و دیگر استان های کشور به دلیل خشکسالی و استفاده بیش از حد از منابع آب زیرزمینی دچار نشست شده است، می افزاید: اما در برخی مناطق همچون شهرستان مرودشت به دلیل وجود آثار تاریخی و جهانی، این مساله از حساسیت بیشتری برخوردار است و گرنه موضوع نشست زمین و نگرانی بابت زندگی مردم، منابع آب و کشاورزی مساله ای فراگیر و کشوری است که باید درصدد اتخاذ راهکاری ملی برای آن بود.

جلوگیری از کشت محصولات آب بر

وی در عین حال به مشکل نشست زمین در شهرستان مرودشت و اراضی اطراف تخت جمشید اشاره و تصریح می کند: اکنون در این شهرستان و بویژه در حریم درجه یک تخت جمشید که شامل صدها هکتار است، کشاورزی به صورت گسترده انجام می شود و متاسفانه عمده محصولاتی که در این مناطق کشت می شود، محصولاتی آب بر همچون برنج، ذرت، گندم و چغندر است که در سال های خشکسالی بر استفاده از منابع آب زیرزمینی شدت بخشیده است.

نصیری با اشاره به این که اکنون حدود هفت روستا در حریم درجه یک تخت جمشید واقع شده است که ساکنان آن از طریق کشاورزی امرار معاش می کنند و از این رو نمی توان کشاورزی در این منطقه را تعطیل کرد، می گوید: اما می توان با برنامه ریزی و مدیریت مناسب، الگوی کشت را تغییر داد تا نیاز به آب کمتری باشد و در واقع چه ضرورتی دارد که در این استان و این منطقه خشک و کم آب، محصولاتی همچون برنج، گندم یا ذرت کشت شود که چنین نتایج ناگواری برای خود مردم، کشاورزی و آثار تاریخی در پی دارد.

معاون میراث سازمان میراث فرهنگی استان فارس به وجود هزاران حلقه چاه غیرمجاز در دشت مرودشت و دیگر دشت های استان نیز اشاره و خاطرنشان می کند: گرچه جهادکشاورزی و آبفای استان متولی رسیدگی به چاه های غیرمجاز و تغییر الگوی کشت هستند و میراث فرهنگی مسئولیتی در این زمینه ندارد، اما این سازمان اکنون و به منظور جلوگیری از آسیب رسیدن به آثار تاریخی منطقه، در حال مطالعه برای بهترین کشت جایگزین و کم آب در حریم درجه یک تخت جمشید و نقش رستم است و پس از رسیدن به نتیجه، آن را برای اجرا به جهاد کشاورزی استان پیشنهاد می دهد.

نصیری با تاکید براین که نهالکاری و باغداری طبق قانون در حریم درجه یک تخت جمشید ممنوع است، تاکید می کند: با این حال اگر مطالعات به این نتیجه برسد که کشت برخی محصولات درختی همچون برخی گونه های انگور که به آب کمتری نیازمند است، به صرفه تر و مفیدتر از زراعت خواهد بود، برخلاف ممنوعیت باغداری و نهالکاری، انجام آن را پیشنهاد داده و از تغییر الگوی کشت به این سو دفاع خواهیم کرد.

این کارشناس مسئول در میراث فرهنگی، درباره میزان خطری که نشست زمین برای تخت جمشید به همراه دارد، می گوید: گرچه گفته می شود که تخت جمشید روی یک صخره بنا شده و نشست زمین آسیبی به آن نمی رساند، اما این موضوع را حتی دانشگاه شیراز هم نتواسته با یقین به اثبات برساند، بنابراین باید احتمالات را جدی گرفت؛ احتمالات بیانگر این است که نشست زمین ممکن است باعث تخریب این اثر جهانی شود و نباید به آسانی از کنار آن گذشت.

فرونشست زمین در محوطه تاریخی نقش رستم

یک زمین شناس و عضو هیات علمی دانشگاه شیراز نیز با تاکید بر این که باید از محوطه های میراث جهانی تخت جمشید و نقش رستم به عنوان هویت ملت ایران، در برابر هرگونه خطرات احتمالی، چه در حال و چه در آینده حفاظت کرد، می گوید: یکی از این خطرات، پدیده نشست زمین است که در سال های 1386 تا 1388 در منطقه نقش رستم تا روستای شول اتفاق افتاد و اکنون آثار آن در امتداد کوه حسین در منطقه یادشده مشخص است و مقدار نشست بین دو تا 30 سانتی متر تغییر می کند.

پروفسور عزت الله رئیسی در گفت و گو با مهر می افزاید: افت شدید سطح آب زیرزمینی (حدود 15 ـ 10 متر)، بروز خشکسالی شدید طی این سال ها، مساعد بودن آبخوان برای نشست و وجود لایه های ریزدانه رسی موجب شد تا نشست حاصله در محوطه نقش رستم، به بعضی منازل مسکونی در روستای شول نیز آسیب برساند و خود را به صورت ترک خوردگی دیوارها و حتی جابه جایی سقف بعضی از آنها نشان دهد و مردم محلی را همواره دچار وحشت و اضطراب کند.

به گفته وی، افت سطح آب زیرزمینی بالاخره اثر خود را در سال 1391 در محدوده تخت جمشید نیز نشان داد، به طوری که در فاصله 200 متری از صفه اصلی تخت جمشید، شکافی موازی با صفه به طول 150 تا 200 متر، عرض و عمق حداکثر یک متر نمایان شد و محدوده تخت جمشید نیز پدیده نشست زمین را تجربه کرد.

این محقق و پژوهشگر تاکید می کند: تنها راه پیشگیری از نشست زمین، جلوگیری از افت سطح آب زیرزمینی است که مستلزم مسدود کردن چاه های غیرمجاز، نصب کنتور هوشمند برای کنترل برداشت آب، افزایش راندمان آبیاری، حفر نکردن چاه جدید و جلوگیری از کف شکنی چاه های موجود است.