بر اساس برآوردهای صورت گرفته، ۸۰ درصد تالاب‌های کشور در وضعیت بحرانی یا در معرض خطر بسیار جدی قرار دارند و هفت مجموعه تالاب «آلاگل، آلماگل و آجی گل»، «شورگل، یادگارلو و درگه سنگی»، «انزلی»، «شادگان»، «نیریز و کمیجان»، «هامون» و «خور خوران» در فهرست مونترو قرار گرفتند که با تلاش سازمان حفاظت محیط زیست، سال گذشته مجموعه تالاب‌های «آلاگل، آلمال گل و آجی گل» از این فهرست خارج شد.

در فهرست مونترو تالاب‌هایی ثبت می‌شوند که دارای تغییرات اکولوژیک شده و در معرض نابودی قرار گرفته‌اند.

*** تالاب‌های ایران

از تالاب‌های بین المللی ایران هفت تالاب در کرانه دریای خزر، پنج تالاب در کرانه خلیج فارس، یک تالاب درکرانه دریای عمان، ۱۰ تالاب در استان‌های داخلی و یک تالاب مرزی است.

به اعتقاد برخی کار‌شناسان عدم وجود شاخص‌های مدیریتی، مدیریت ناصحیح، تغییر و تبدیل کاربری زمین‌های تالاب‌ها، سد سازی، شکار و صید غیرقانونی و صدور مجوزهای بیش از حد توان تحمل، کم آبی و خشکسالی، اجرای طرح‌های عمرانی در حوضه‌های آبخیز تالاب‌ها، وارد کردن گونه‌های گیاهی و جانوری غیر بومی به بهانه‌های تکثیر و پرورش، ساخت و سازهای جاده‌ای و برداشت آب تالاب‌ها برخی عوامل از بین رفتن تالاب‌های کشور است.

*** تالاب‌های فهرست مونترال

*تالاب‌های شورگل، یادگارلو و درگه سنگی در آذربایجان غربی

این تالاب دارای ۲۵۰۰ هکتار وسعت است که در سال ۱۹۹۰ احداث سازه‌های آبی و سد حسنلو سبب شد تا آب شور آن به شیرین تبدیل شود.

همچنین ایجاد زهکش سد حسنلو موجب خشک شدن تالاب‌های «یادگارلو و درگه سنگی» شد که این مساله سبب شد این تالاب در فهرست مونترو قرار بگیرد.

*تالاب انزلی در استان گیلان

تالاب انزلی به وسعت ۱۵ هزار هکتار در سال ۱۹۹۳ به دلیل رسوبات ناشی از تخریب جنگل و مراتع بالا دست، موجب شد عمق این تالاب در ۳۰سال گذشته از ۶ متر به ۲ متر کاهش یابد.

همچنین ورود پساب‌های شهری، صنعتی، کشاورزی و ورود گونه غیربومی گیاه آزولا سبب درج نام این تالاب در فهرست مونترو شد.

*تالاب شادگان در استان خوزستان

مجموعه تالاب‌های شادگان به وسعت ۴۰۰ هزار هکتار در سال ۱۹۹۳ به دلیل آلودگی‌های نفتی و زهکش‌های بسیار شور صنایع کشت و صنعت نیشکر جنوب سبب اضافه شدن این تالاب به این فهرست شد.

* تالاب نیریز و کمجان در استان فارس

این مجموعه تالاب به وسعت ۱۰۸ هزار هکتار در سال ۱۹۹۰ به دلیل خشک شدن تالاب و کمبود آب و بهره برداری از منابع آبی برای کشاورزی وارد فهرست مونترو شد.

*مجموعه تالاب‌های هامون در استان سیستان و بلوچستان

تالاب انتهای جنوبی هامون پوزک به وسعت ۱۰ هزار هکتار و هامون صابری و هامون هیرمند به وسعت ۵۰ هزار هر در سال ۱۹۹۰ به دلیل ایجاد سازه‌های آبی در افغانستان، تخصیص آب برای مقاصد شرب و کشاورزی از سوی ایران و افغانستان و ورود ماهی غیر بومی «آمور» که موجب از بین رفتن نی‌های منطقه شد، در فهرست مونترو کنوانسیون رامسر قرار گرفته‌اند.

*** شکل گیری کنوانسیون رامسر روز جهانی تالاب‌ها

دوم فوریه ۱۹۷۱ (۱۳ بهمن ۱۳۴۹) کنوانسیونی با هدف حفاظت از تالاب‌های دنیا در رامسر ایران (شمال کشور) به تصویب رسید که جزو قدیمی‌ترین معاهده‌های زیست محیطی در دنیا است و به علت اینکه در شهر رامسر منعقد شد به همین نام مشهور شد.

دوم فوریه برابر است با ۱۳ بهمن ماه به عنوان روز جهانی تالاب‌ها برای اولین بار در سال ۱۹۹۷ جشن گرفته شد و بعد از آن این روز به عنوان روز جهانی تالاب‌ها در سراسر دنیا گرامی داشته می‌شود.

کنوانسیون رامسر قدیمی‌ترین معاهده بین المللی، با تاکید بر حفاظت از طبیعت در جهان است، این معاهده ۱۵۸ کشور عضو را ملزم به تعیین و حفظ تالاب‌های با اهمیت بین المللی و تشویق به استفاده خردمندانه از آن‌ها می‌کند.

بر اساس آمار سال ۲۰۰۸ اکنون بیش از ۱۷۰۰ سایت (تالاب) با مساحت کل حدود ۱۵۰ میلیون هکتار در حال حاضر در این کنوانسیون به ثبت رسیده‌اند.

گرچه نام رسمی کنوانسیون «کنوانسیون تالاب‌های بین المللی بویژه به عنوان زیستگاه پرندگان آبزی» یا به اختصار «کنوانسیون تالاب‌ها (رامسر، ایران، ۱۹۷۱)» نوشته می‌شود، ولی به طور معمول به «کنوانسیون رامسر» شهرت دارد که بر حفاظت و بهره برداری معقول از تالاب‌ها به خصوص در جهت فراهم ساختن زیستگاهی برای پرندگان آبزی تاکید می‌کند.

تالاب‌ها محیط‌هایی هستند که مشخصات آن‌ها چیزی میان خشکی و آب است. تالاب‌ها ممکن است همواره دارای آب یا اینکه‌گاه خشک و‌گاه آبدار باشند. برخی تالاب‌های نزدیک دریا با جزر و مد تغییر وضعیت می‌دهند.

مشخصه اصلی تالاب‌ها ماندگاری نسبی آب در آن‌ها است، آب تالاب‌ها ممکن است شور یا شیرین باشد، اما امروزه توسعه بی‌رویه و بی‌توجهی به حقابه این حوضه‌های آبی حیاتشان را با خطر نابودی مواجه کرده است.

مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب‌های ایران روز یکشنبه در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی ایرنا گفت: وضعیت تالاب‌های کشور نشان می‌دهد توسعه ناپایدار در این حوضه سبب شده است حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد تالاب‌ها در وضعیت بحرانی و یا در معرض خطر بسیار جدی قرار گیرند.

محسن سلیمانی روزبهانی افزود: وقتی از تالاب صحبت می‌کنیم هدفمان هم رودخانه‌ها، هم تالاب‌های داخلی و هم بخش‌هایی از سواحل است که بر اساس تعریف کنوانسیون رامسر در مجموعه تالاب‌ها می‌گنجد.

وی تاکید کرد: متاسفانه در فرایندهای توسعه‌ای که در حوضه آبریز تالاب‌ها شکل گرفته است به شرایط اکولوژیکی و طبیعی این تالاب‌ها توجه نشده است و بدون در نظر گرفتن حقابه آن‌ها عملیات ساخت و ساز انجام شده زیرا همواره بهره برداری نسبت به سایر بخش‌ها در اولویت بوده است.

سلیمانی ادامه داد: یکی از ضعف‌ها در حفاظت از تالاب‌ها، نبود یک استراتژی صحیح برای حفاظت از آن‌ها است، بر این اساس یکی از اقدامات اصلی سازمان حفاظت محیط زیست تهیه و تدوین برنامه جامع برای حفاظت از این حوضه‌های آبی است که در دست اقدام است.

وی ادامه داد: یکی از موضوعات اصلی در حفاظت از تالاب‌ها تامین نیاز آبی آن‌ها برای حداقل کارکرد اکولوژیکی است بنابراین یکی از اقدامات سازمان محیط زیست تعیین آب مورد نیاز است که برای این منظور قرار است در مرحله اول سازمان محیط زیست میزان آب مورد نیاز ۱۰ تالاب را تعیین و برای تبدیل آن به حقابه با وزارت نیرو گفت‌و‌گو کند.

مدیر ملی طرح حفاظت از تالاب‌های ایران تاکید کرد: این کار بدون همکاری دستگاه‌های متولی و عدم برنامه ریزی صحیح می‌سر نخواهد شد و برای رسیدن به این هدف کار و برنامه جدی در سازمان محیط زیست ایجاد شده است.

وی گفت: این کار در تالاب‌های آلاگل، آلما گل و آجی گل در استان گلستان، می‌قان در استان مرکزی، حله در استان بوشهر، هامون در سیستان و بلوچستان، حرای میناب در استان هرمزگان، چغاخور در چهارمحال و بختیاری و زریوار در کردستان در حال انجام است در حالی که این مراحل برای تالاب‌های شادگان، پریشان و ارومیه طی شده است.

سلیمانی افزود: علاوه بر تعیین نیاز آبی و حقابه تالاب‌ها، برنامه جامع مدیریتی این حوضه‌های آبی نیز همزمان تهیه می‌شود.

وی گفت: همچنین در دو تالاب اقماری دریاچه ارومیه مانند تالاب «قوری گل» و «قره قشلاق» نیز این فرایند در حال انجام است.

وی ادامه داد: یکی دیگر از اقداماتی که در زمینه حفاظت از تالاب‌ها انجام می‌شود، تعیین حد حریم بستر تالاب‌ها است که از تجاوز به حریم و تغییر کاربری اراضی جلوگیری می‌کند.

سلیمانی گفت: لایروبی کانال‌های منتهی به تالاب‌ها، احیای برخی از چشمه‌ها نیز از دیگر برنامه‌های در دست اقدام سازمان محیط زیست و طرح حفاظت از تالاب‌های ایران است.

وی تاکید کرد: توسعه ناپایداری که در حوضه آبریز تالاب‌ها انجام شده علت اصلی تهدید این حوضه‌های آبی است که در این میان نقش کشاورزی از تمام بخش‌ها پررنگ‌تر است بنابرین باید بتوانیم به بخش کشاورزی جهت دهی مناسبی بدهیم و مشوق‌های دولت در این بخش در راستای کشت محصولات کم آب بر باشد.