"هزينه تمام شده هر ليتر بنزين 2500 تومان است". اين عبارتي است که شانا روابط عمومي وزارت نفت در گزارش خود با اشاره به آن، از فاصله بالاي بنزين يارانه اي با قيمت تمام شده ياد مي کند. اين در حالي است که قيمت هر ليتر بنزين فوب خليج فارس حدود 1700 تومان است که با احتساب هزينه هاي انتقال و عرضه بعيد است بيش از 2000 تومان شود. شايد براي توجيه اين قيمت بايد کمي از آبهاي خليج فارس فاصله بگيريم و به پالايشگاه هاي نفت کشور که هم اکنون بيش از 90 درصد بنزين داخلي را توليد مي کنند دقيق تر نگاه کنيم.در شماره هاي قبلي نمايي از ذخاير نفت و گاز کشور، نحوه و ميزان توليد نفت و مسائل آن ارائه کرديم. در شماره قبل با نگاهي به مصارف نفت کشور دانستيم که روزانه حدود 1.5 ميليون بشکه نفت صادر و حدود 2 ميليون بشکه در پالايشگاه هاي کشور تبديل به محصولات مياني مي شود. بعد از اينکه مسئله فروش انحصاري 1.5 ميليون بشکه و آسيب هاي آن را بررسي کرديم در اين شماره همراه با 2 ميليون بشکه مصرف پالايشي کشور در خواهيم يافت چرا محصولاتي ارزشمند مثل بنزين و نفتا در پالايشگاه هاي کشور کم و محصولاتي کم ارزش مثل نفت کوره بسيار توليد مي گردد.

بار مضاعف بر دوش صنعت پير
روزانه حدود 2 ميليون بشکه نفت خام راهي حدود 9 پالايشگاه کشور مي شود تا از آن انواع محصولات مثل بنزين، گازوئيل، نفت کوره، نفت سفيد، نفتا، گاز مايع و . . . توليد شود. اين محصولات علاوه بر چرخ خودروهاي ما، چرخ برخي صنايع پتروشيمي، توليدات صنعتي و کشاورزي را هم مي چرخاند. همانگونه که جدول فوق نشان مي دهد بسياري از پالايشگاه هاي کشور بيش از 30 سال عمر دارند که با وجود تعميم و تکميل ها، هنوز سهم بالايي از سبد پالايش کشور را پالايشگاه هاي پير با تکنولوژي قديمي به دوش مي کشد. علاوه بر اينکه صنعت پالايشي کشور پير است، استفاده بيش از حد از همين ظرفيت کهنسال مزيد بر علت شده است تا توليدات کم ارزش تر افزايش يابند. هم اکنون پالايشگاه هاي آبادان، اصفهان، تهران، شيراز،اراک، بندرعباس و لاوان از 9 تا 90 درصد بيش از ظرفيتي که براي آن طراحي شده اند نفت خام گرفته و پالايش مي کنند که در مجموع باعث شده است نسبت ظرفيت عملي به ظرفيت اسمي پالايشگاه ها در کشور بيشتر از يک و حدود 1.3 باشد.

سهم پايين پرارزش ها در پالايشگاه هاي ايران
نفت خام به چندين محصول مختلف تبديل مي شود که برخي مثل نفت کوره و گازوئيل کم ارزش و برخي مثل بنزين و نفتا پرارزش ترند. همانگونه که جدول فوق نشان مي دهد سهم بنزين و ساير محصولات در توليدات ايران اندک است. در اين شرايط با توجه به اينکه هزينه ها( که همان 2 ميليون بشکه نفت خام است) براي هر پالايشگاه ثابت است در صورت توليد بيشتر محصولات ارزشمندتر مثل بنزين، قطعا هزينه تمام شده اين محصولات کاهش پيدا خواهد کرد. صنايع پالايشگاهي در کشور سالانه 70 ميليارد دلار خوراک دريافت مي کنند و فقط 73 ميليارد دلار محصول توليد مي کنند که در صورت تطبيق الگوي پالايشي بر استاندارد جهاني ميزان ارزش­ افزوده اين صنايع به دوبرابر قابل افزايش است.

پالايشگاه هاي کوچک و آينده روشن
در اين شرايط نياز به فناوري هاي نوين بيش از پيش حس مي شود. خوشبختانه در سال هاي اخير طرح هاي طراحي و ساخت پالايشگاه هاي کوچک در دستور کار قرار گرفته است که از جوانب مختلف به صرف تر است. اولا ايجاد اين پالايشگاه ها به دليل ظرفيت پايين( و بالطبع هزينه سرمايه گذاري پايين) توسط بخش خصوصي ممکن است. علاوه بر اين تکنولوژي اين پالايشگاه ها مدرن تر است و به خاطر امکان پراکندگي مناسب در مناطق مختلف هزينه هاي حمل و نقل را کاهش مي دهند. اولين ميني پالايشگاه کشور اواخر سال گذشته در خرمشهر افتتاح شد که تمام فرآيند ساخت آن کمتر از دو سال طول کشيد و بخش عمده اي از سرمايه گذاري آن توسط بخش خصوصي انجام شد.