يک باستان‌شناس پيشکسوت در گفت‌وگو با خبرنگار ايسنا درباره اين عمارت‌هاي اشرافي بيان مي‌کند: در عمارت‌هاي فخر‌الدوله و علي اميني (نخست‌وزير پهلوي) تلفيقي از معماري اروپايي و ايراني وجود دارد. اگر قدمت شمس‌العاره را هم در نظر بگيريم و بررسي کنيم، مي‌بينيم بعد از آن، چه معماري‌هايي در املاک اشرافي به وجود آمده است، يکي از اين معماري‌ها، خانه اميني و فخر‌الدوله در کهريزک شهرري است.

خسرو پوربخشنده ادامه مي‌دهد: من در سال 80 اين دو خانه را که هنوز سرپا بودند ديدم و مورد بررسي قرار دادم، اما به اندازه‌‌ حالا تخريب نشده بودند. آن زمان تازه از جلو خانه فخر‌الدوله که در باغ غربي است شروع به خيابان‌کشي کرده بودند. به خاطر دارم در گزارش و عکس‌هايي که در اختيار سازمان ميراث فرهنگي نيز قرار دادم، توضيحات لازم درباره چرايي حفظ و نگهداري اين دو عمارت را نوشتم.

او اضافه مي‌کند: در همان زمان به افغان‌هايي که ساکن خانه فخر‌الدوله بودند، تذکرات لازم را داديم. بعد از آن هم در دوره‌هاي متوالي به هر دو خانه سر زدم، اما هيچ اقداماي از سوي مسئولان وقت ميراث فرهنگي جهت سر و سامان دادن به عمارت‌ها نديدم. هنگامي که خيابان جلوي عمارت را مي‌کشيدند، تذکر دادم که اين کار نبايد انجام شود، زيرا دو عمارت نمونه‌هايي از ساختمان‌هاي دوران تحول معماري ايران از قديم و تلفيق با معماري اروپايي مدرن هستند و ايوان‌هاي جلوي بنا، نوع طاق‌هاي شيرواني و اتاق‌بندي‌هاي جالبي دارند.

پوربخشنده بيان مي‌کند: چند ماه پيش که به همراه يکي از دوستان که درباره ري مطالعه مي‌کرد از يک امامزاده که مربوط به دوره سلجوقي بود بازديد کرديم، گويا حاج آقايي شجره‌نامه‌اي درباره اين امامزاده به دست درآورده که به نظر مي‌رسد هيچ سنديتي ندارد. حُسن اين شجره‌نامه به اين است که مردم فکر مي‌کنند امامزاده عبدالله در فشافويه يک امامزاده است و بايد آن را حفظ کنند. متأسفانه لطمه‌ بسياري به بنا زده‌اند، بعد از بازديد از آن امامزاده، سري هم به خانه فخر‌الدوله و اميني زدم و متوجه شدم که چند دستگاه ساختمان مرتفع در کنار آن ساخته‌اند. اين دو خانه روبروي کارخانه قند کهريزک هستند، کارخانه‌اي که مي‌توان به عنوان يکي از نخستين کارخانه‌هاي صنعتي مطرح و آن را ثبت کرد، اما متأسفانه رهايش کرده‌اند و حتا پرسنل ميراث فرهنگي را هم به داخل آن راه نمي‌دهند.

خانه فخرالدوله

او مي‌افزايد: قبل از سال 80 گزارش مستند و مفصلي درباره خانه فخر‌الدوله و اميني نوشتم که اين دو بنا را حفظ کنيد، زيرا اين خانه‌ها آخرين آثار يک تحول معماري از سنتي مطلق به اروپايي بوده است و مي‌توانيم آن را حفظ کنيم. حياط خانه را که از دست داديم، حداقل کاري کنيم خود بنا حفظ شود؛ اما به نظر مي‌رسد تا کنون به آن توجهي نشده است.

اين باستان‌شناس بيان مي‌کند: به دو صورت آثار ري مورد بررسي قرار گرفت. قسمتي درباره خود شهرري بود، اما من آثار خارج از شهرري را شناسايي کردم. استاد بزرگ مرحوم «کريمان» يکي از کارهاي بزرگ تحقيقاتي را درباره ري و تاريخش انجام داد و ما بدون مراجعه به نوشته‌هاي او نمي‌توانيم کاري انجام دهيم.

بي‌وفايي ميراث نسبت به آثار تاريخي

«پوربخشنده» با بيان اينکه کار من شناساندن و معرفي آثاري پَرت مانده مثل روستا قلعه‌ها است، مي‌گويد: ما در اطراف ري روستا قلعه‌هاي بسياري داريم که از دوران صفويه باقيمانده است. مثلا روستايي به نام «انيس آباد» وجود دارد که معماري دوره صفوي در آن مشهود است، با آنکه چيزي جز خرابه از آن باقي نمانده، اما بسيار زيباست و گذشته با عظمتي دارد. در ري جاهايي وجود دارد که با وجود آنکه تخريب شده‌اند، ميراث فرهنگي بايد آنها را براي نسل بعد حفظ کند. واضح است خانه اميني و فخر‌الدوله کاربردي ندارند، اما به جاي آنکه آنجا را تخريب کنند مي‌توانند آن را مرمت کنند و براي نوع معماري آن ارزش قائل شوند؛ زيرا يک اثر فرهنگي است. در گذشته محدوده باغ اين دو عمارت شخصي بود و ديوار داشت، گرچه الان عرصه و حريمي اطراف آن وجود ندارد اما خوب است که خود بنا حفظ شود.

او اظهار مي‌کند: متأسفانه ميراث فرهنگي از يک دهه پيش نسبت به اين گونه آثار بي‌وفايي کرده است. به هيچکس هم حتي کارشناسان ميراث فرهنگي اجازه نمي‌دهد داخل اين خانه‌ها شوند.

اين باستان شناس با توجه به اينکه سازمان اوقاف مالک دو عمارت فخرالدوله و اميني است، مي‌گويد: وظيفه ميراث فرهنگي است که ضمن تعامل با اوقاف، بتواند اين خانه‌ها را حفظ کند. «موزه استاد صنعتي» يکي از نمونه‌هايي است که توسط کارشناسان زيباسازي مرمت شد، در حاليکه اگر دست ميراث فرهنگي بود شايد به اين خوبي مرمت نمي‌شد. برخي که در ميراث فرهنگي کار مي‌کنند تا نفعيتي نداشته، باشند ارزشي براي ميراث فرهنگي قائل نيستند.

خانه اميني

«بقايي» اهميتي به اين مسائل نمي‌داد

پوربخشنده بيان مي‌کند: متأسفانه آدم کم‌دانشي مثل بقايي اهميتي به اين مسائل نمي‌داد. در دوره بقايي و احمدي‌نژاد بود که مي‌خواستند مجسمه‌هاي موزه استاد صنعتي را به کرمان منتقل کنند، يکي نبود به آن‌ها بگويد با چه چيزي مي‌خواستيد اين مجسمه‌ها را به کرمان منتقل کنيد؟

سردر باغ ملي نزديک پژوهشگاه ميراث فرهنگي و موزه ملي قرار دارد، اما تمام زِه‌ها و چُدَن‌هاي آن را برداشتند، نگهبان که نمي‌تواند 24 ساعته از آن مراقبت کند، اما آيا براي مرمت آن اقدام کرده‌اند؟ 12 سال پيش ميراث فرهنگي دستي به روي آن کشيده بود و حالا هم سازمان زيباسازي و دانشگاه تهران در حال مرمت و کار بر روي آن هستند.

او ادامه مي‌دهد: من بازنشسته ميراث فرهنگي هستم و در جريان اتفاقاتي که در سازمان مي‌افتاد بودم؛ مگر مي‌شود کارخانه قند را همين‌طور به حال خودش رها کنند و بگويند مالک شخصي دارد. براي تمام کساني که املاک شخصي دارند قوانيني وجود دارد، مثل اينکه شما در عمارت اربابي شمس‌آباد برويد! خانه فخر‌الدوله هم مثل همان مي‌ماند که خراب و تبديل به انبار شده است. دليل نمي‌شود که بگوييم فلان بناي تاريخي در حال تخريب است، پس رهايش کنيم.

اين باستان‌شناس مي‌گويد: خانه فخرالدوله و اميني مي‌توانند براي دانشجويان معماري داراي ارزش بالايي باشند. به راحتي مي‌تواننداز دانشجويان معماري بخواهند پلان‌هاي اين دو عمارت را بردارند. ميراث نبايد مطلقا اجازه دهد اين دو خانه خراب شود و اگر چنين کاري کند، بي‌قدرت بودنش را نشان داده است.

به گزارش ايسنا،‌دو خانه علي اميني (نخست‌وزير دوره پهلوي) و مادرش فخرالدوله در شهرستان ري مربوط به دوره قاجار هستند. معماري اين دو بنا تلفيقي از معماري سبک اروپايي و معماري سنتي ايراني است که مي‌توان آنها را از اولين خانه‌هاي ييلاقي اشرافي به شمار آورد.

به گفته حميد عبدلي، مسوول سابق ميراث فرهنگي شهرري، سازمان اوقاف و امور خيريه مالک اين دو خانه است و اجازه تامين بودجه در اعتبارات استاني و ملي را براي مرمت به ميراث فرهنگي نمي‌دهد. شهرداري فکر مي‌کرد خانه فخرالدوله مربوط به آنهاست، در حالي که خانه براي اوقاف است.

اوقاف هم به ميراث فرهنگي مي‌گويد بايد خودم بهره‌بردار باشم و اگر شما مرمت مي‌کنيد، آن را به ما بدهيد تا در کنار آن مغازه تجاري بسازيم. سازمان اوقاف در کل به آثار تاريخي به ديد مالي نگاه مي‌کند نه ملي.