بحران آب؛ مرگ تدریجی روستاهای خراسان

بحران آب و محدودیت منابع آب برای بسیاری از استان های کشور در آینده ای نزدیک به عنوان یک معضل جدی باید مورد توجه قرارگیرد. در این میان خراسان شمالی با توجه به شرایط اقلیمی که دارد باید بیشتر مورد توجه مسئولان و برنامه ریزان قرار بگیرد. به اعتقاد کارشناسان، متاسفانه تاکنون در خشکسالی ها و کم آبی های گذشته به صورت مقطعی عمل کرده ایم. به عنوان نمونه پرداخت خسارت به کشاورزان، استفاده از راهکارهای کوتاه مدت آبرسانی، جیره بندی و تلاش های دیگری از این دست به هیچ وجه کافی نبوده است.کم آبی های فعلی و تنش های آبی که با آن مواجه هستیم، ایجاب می کند تدابیر موثرتر و اساسی تری به خصوص برای پیشگیری از این وقایع انجام داد. رد پای کم آبی به خراسان شمالی رسیده است و سال هاست از کم آبی در برخی از روستاهای استان خبر می رسد. امسال نیز مدیر عامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان شمالی از 159 روستای استان که در تابستان امسال با کمبود آب مواجه خواهند شد خبر می دهد. برخی از شهرستان های استان هم از این شرایط مستثنی نیستند. خشکسالی و کم آبی به عنوان یک پدیده طبیعی همچون دیگر پدیده های طبیعی به مدد دانش، آگاهی، برنامه ریزی و مدیریت صحیح قابل پیش بینی و کنترل است و خسارت های ناشی از آن را می توان به حداقل رساند.
تنش آبی
شیروان یکی از شهرستان های خراسان شمالی در چند سال اخیر با تنش و بحران آبی در روستاهای مختلف دست و پنجه نرم کرده است، اما امسال وضعیت بهتری نسبت به سال های پیش پیدا کرده به طوری که به گفته مدیر امور آب و فاضلاب روستایی این شهرستان تعداد روستاهای مواجه با تنش آبی از 43 مورد در تابستان 94 به 12 مورد در ماه جاری رسیده است. «حسین جوان» می افزاید: در حال حاضر 12 روستای این شهرستان از خدمات آبرسانی سیار بهره می برند و با تانکر آب آشامیدنی شان تأمین می شود.وی هم چنین از برطرف شدن مشکل کمبود آب شرب در روستاهای پیره، جنگاه، شناقی علیا، رباط، قلهک علیا و قلهک سفلی با بهره برداری از پروژه آبرسانی زیدر-سرانی خبر می دهد و این نوید را می دهد که این پروژه که بخش اعظم آن انجام شده است طی روزهای آینده به بهره برداری می رسد. وی بیان می کند: شهرک گلیان، شورک عبدآباد، خطاب، شیرآباد، ورقی و حلوا چشمه از جمله مناطق با تنش کم آبی هستند که مطالعات آب یابی درآن ها انجام شده است و در صورت تأمین اعتبار حفاری و تجهیز چاه انجام خواهد شد.وی استفاده غیر مجاز از آب شرب و نیز انشعابات غیر مجاز را از دلایلی می داند که کمبود آب و تنش آبی را در روستاها تشدید می کند و در این مورد این گونه توضیح می دهد: با وجود توصیه های فراوان درمورد استفاده نکردن از آب شرب برای دام و نیز آبیاری نکردن صیفی جات با آب شرب، برخی از شهروندان به این موضوع کمتر توجه می کنند. وی با اشاره به انشعابات غیر مجازی که از پشت کنتورها منشعب می شود، می گوید: این مسئله و نیز گرمای هوا که پیک مصرف آب را بالاتر می برد، به تشدید بحران کمبود آب شرب در روستاها کمک می کند.«جوان» در رابطه با رفع تنش آبی در 31 روستا، طی یک سال گذشته در قالب پروژه های مختلف با اشاره به نقش پررنگ تحقق صد درصدی اعتبارات تخصیص یافته از محل سفر پر خیر و برکت مقام معظم رهبری به خراسان شمالی می گوید: افزایش قدرت پمپاژ با تغییر ترانس، تابلوی برق و الکتروپمپ و در نهایت افزایش دبی به میزان 28 لیتر در ثانیه در مجتمع ا... آباد، روستای خانلق، مجتمع قلجق، مجتمع تکمران و مجتمع دوین به رفع تنش آبی در 31 روستا منجر شد.وی اجرای پروژه های آبرسانی و توسعه بازسازی در روستای 3 هزار خانواری خانلق را یکی از مهم ترین اقدامات در یک سال اخیر ذکر می کند و ادامه می دهد: 12 روستای نقدو، دولو، ولو، محمدورانلو، شرکانلو، خلاجلو، دوآب، کورکانلو سفلی، رشوانلو، هنامه، حصار هنامه و رحیم آباد از بخش مرکزی و 2 روستای برزلان سفلی و برزلان علیا نیز در 6 ماه اخیر تحت پوشش امور آب و فاضلاب روستایی در آمده و از آب شرب بهداشتی برخوردار شدند.بخش جرگلان نیز از خشکسالی های اخیر در امان نمانده است و کم آبی دامان روستائیان را گرفته است.به عنوان نمونه، اهالی روستای اشتوت از کم آبی یا بهتر است بگوییم از بی آبی، بی نصیب نبوده اند و بنا به گفته دهیار این روستا، در طول سال 2 ماه به صورت دایم از آب بهره مند هستند و در دیگر فواصل در ٧٢ ساعت ۴ تا ۵ ساعت، آن هم در ساعات آخر شب از آب بهره می برند.«عقیقی» کم آبی را یکی از دلایل کاهش محصولات کشاورزی این منطقه عنوان می کند و می گوید: باتوجه به کثرت جمعیت فقط ٢٠هکتار زمین آبی وکمتر از صد هکتار زمین دیم به اهالی این روستا تعلق دارد و چون کشاورزی ودامداری از مشاغل اصلی در این منطقه محسوب می شود، کم آبی را می توان تهدید و معضل بزرگی برای اهالی برشمرد.وی مهاجرت به شهر را نیز از دیگر اثرات بی آبی وکم آبی بیان می کند و ادامه می دهد: در سال های اخیر با تشدید خشکسالی اهالی میل و رغبت کمتری برای ماندن در روستا نشان می دهند و به مهاجرت وکوچ به شهر تمایل دارند.وی تصریح می کند: در سال ١٣٨۶ اداره آب و فاضلاب ، با حفر چاه عمیق گام موثری در برطرف شدن مشکل آب برداشت که متأسفانه پس از یک سال آب چاه عمیق مذکور نیز پاسخگوی مردم نشد و سطح آن بسیار پایین آمد، در ٧٢ساعت ۴ تا۵ ساعت آب می توان برداشت کرد و اهالی با کرایه وسیله نقلیه از چاه های حفر شده در اطراف و داخل روستا با استفاده از تانکر برای آب شرب و شست و شو و دام هایشان بهره مند می شوند.«پیلتن» یکی دیگر از روستاییان با بیان این که به علت نبود آب آشامیدنی بهداشتی، اهالی به اجبار از آب چاه های حفر شده توسط مردم که با تانکر متصل به تراکتور حمل می شود، استفاده می کنند که غیر بهداشتی است، می گوید: در سال های اخیر تعداد دام های سبک روستا بیش از 11 هزار راس بوده است که هم اکنون، به علت فقر مراتع وکم آبی به ٩٠٠راس هم نمی رسد و از بین رفتن شغل دامداری و دام پروری از پیامد های کم آبی است.
تقسیم بندی آب
رئیس اداره آب و فاضلاب روستایی مانه و سملقان هم در همین ارتباط می گوید: معمولا هر ساله با شروع فصل گرما بحران کم آبی از اول فروردین هر سال در اکثر روستاهای شهرستان حکم فرما بود، اما خوشبختانه با تدابیر اندیشیده شده هنوز بحران آبی در شهرستان به گوش نرسیده است.«علی تیزرو» می افزاید: در مجتمع امام رضا (ع) در روستاهای اسلام آباد و کشانک به دلیل مصرف بی رویه تعداد انگشت شماری از خانوارها با مشکل کم آبی مواجه بودند که با توجه به اهمیت و ارزش این امور تقسیم بندی آب در روستاهای آزادگان حیدر آباد، زمان صوفی، کشانک، مهمانک، اسلام آباد و انصار انجام گرفت.وی اضافه می کند: ساکنان روستا های کشانک، مهمانک، اسلام آباد و انصار 18 تا 20 ساعت آب دارند و فقط 4 تا 6 ساعت آب قطع می شود و اگر مردم این روستاها الگوی مصرف را رعایت کنند قطعا این چند ساعت هم شاهد قطعی آب نخواهند بود. وی بیان می کند: 37 میلیارد تومان اعتبار برای تأمین آب در روستاهای شهرستان نیاز است که علاوه بر این هرساله به 3 میلیارد تومان اعتبار مستمر برای نگهداری و راهبری شهرستان نیاز است. وی ادامه می دهد: یک دستگاه تانکر سیار که متعلق به این اداره است آمادگی لازم را برای مقابله با بحران دارد.
تهدید کشاورزی
کم آبی معضلی است که شهرستان جاجرم و روستاهای اطراف آن را درگیر کرده است. متأسفانه با پایین رفتن سطح سفره های زیر زمینی، بخش کشاورزی که با چاه های عمیق ادامه حیات می دهد دچار مشکل می شود و این مسئله باعث می شود که کشاورزی دیگر سودی نداشته باشد. یکی از کشاورزان جاجرمی می گوید: کم آبی باغ ها و مزارع کشاورزی ما را تهدید کرده است به گونه ای که در گذشته تولید محصولات رونق بسیاری داشت و محصولات با کیفیتی به شهرهای اطراف صادر می شد، اما متأسفانه چند سالی است که محصول با کیفیتی نداریم . حتی باغ ها در گذشته محلی برای تفریحات مردمی بود که با معضل کم آبی نه محصول با کیفیتی مانده و نه اثری از درختان تنومند و نه طبیعتی برای تفریح.چند تن دیگر از کشاورزان این منطقه معتقدند که عمیق تر کردن چاه های کشاورزی برای کشاورزان مقرون به صرفه نیست و هم چنین آبیاری قطره ای باغ ها و زمین های کشاورزی برای کشاورزان هزینه های زیادی را به دنبال دارد و آن ها نمی توانند هزینه ها را بپردازند. یکی از اهالی می گوید: از بین رفتن منطقه تفریحی تنگه گزی به دلیل انتقال آب به شهر جاجرم و هم چنین کنترل نشدن مناسب آب چشمه شیرین شهرستان باعث هدر رفتن مقادیر زیادی آب شده است و هم چنین خشک شدن درختان کهنسال در جای جای این شهر از مشکلات کم آبی است.
آبیاری با آب شور
معضل کم آبی تنها مختص به شهر جاجرم نیست بلکه روستاهایی همچون قلی و دربند و روستاهای همجوار از بی آبی رنج می برند.
در حال حاضر ساکنان روستای قلی با آب های شور مزارع و باغ های خود را آبیاری می کنند.این در حالی است که آب شور چاه ها باعث از بین رفتن درختان و بی کیفیتی محصولات شده است.