به گزارش روزنامه ایران، سیستان است و بادهای ۱۲۰ روزه معروفش که حالا ۱۸۰ روزه شده و بلای جان و مال نداشته ساکنانش! اما همین بادهای موسمی که زمانی پیوندی دیرینه با آب هامون داشت و ارمغانش برای سیستان لطافت هوا، کاهش گرما و رونق کشاورزی منطقه بود حالا در نبود آب در بستر دریاچه، به جدال با خاک برخاسته است.

جدالی که اگرچه ریشه در هزاران سال تاریخ تکامل طبیعی این سرزمین دارد اما اکنون نزدیک به دو دهه است که نبرد مردم این دیار با باد و خاک، به جدال سخت و نابرابر بین مرگ و زندگی تبدیل شده است. پنجشنبه و جمعه گذشته و همزمان با برگزاری آزمون سراسری دانشگاه‌ها در کشور، اندک دانش‌آموزان سیستانی که شانس بهره‌مندی از آموزش و پرورش را پیدا کرده بودند در هوایی که مملو از خاک (نه غبار!) بود با نفس‌های به شماره افتاده آخرین شانس‌شان را برای ورود به دانشگاه‌ها، در شرایطی نابرابر با دیگر دانش‌آموزان کشور امتحان کردند.

اینجا سیستان است، سرزمینی که خاستگاه یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های بشری و انبار غله ایران بوده، همان «سرزمین نیکی» که در اوستا از آن یاد شده و به تعبیر رهبر معظم انقلاب نیز تنگه احد ایران لقب گرفته است. اما حالا بعد از اینکه نزدیک به ۷۰۰ هزار نفر از ساکنانش را در مدت کمتر از دو دهه از دست داده می‌رود تا همین اندک مردمی هم که از روی ناچاری و درماندگی یا عرق به سرزمین پدری‌شان باقی مانده‌اند از دست بدهد. واقعیت این است که مشکل این روزهای سیستان بیش از آنکه مشکل «بی آبی» باشد مشکل «کم آبی» و سوءمدیریت در توزیع و مصرف آب است. چیزی که این روزها از مدیران وطنی وزارت دفاع گرفته تا سازمان محیط‌زیست و متخصصان دانشگاهی و حتی نهادهای بین‌المللی همچون «سازمان دیده بان طوفان خاورمیانه و شمال آفریقا» به آن اذعان دارند.

اینجا در سیستان هنوز آب هست اما نه در هامون بلکه در چاه نیمه ها! تا اهداف کشت و زرع تأمین شود. کشت و زرعی که اتفاقاً محصولات شدیداً آب بر همچون برنج و هندوانه هم در بین‌شان دیده می‌شود! درست است که افغانستانی ها آبی به هامون نمی‌دهند و همه مذاکرات و نشست‌های سال‌های اخیر بی‌نتیجه بوده اما همین اندک آبی هم که در هیرمند جاری می‌شود یا پشت دیوار مرزی محبوس می‌شود یا اگر اجازه ورود به این سوی مرز را پیدا کند مستقیماً به چاه نیمه‌ها می‌رود و اینچنین است که گرد و غبار در سیستان با شدت بیشتری ادامه می‌یابد.

چرا زابل نخستین شهر آلوده جهان است؟

به فاصله کمتر از دو ماه از اعلام سازمان بهداشت جهانی مبنی بر معرفی شهر زابل به عنوان آلوده‌ترین شهر جهان از نظر غلظت ذرات معلق هوا، طوفان خاک سراسر سیستان را در نوردید. شدت طوفان به قدری بود که میدان دید در برخی از نقاط این منطقه به کمتر از ۴ متر رسید و میزان آلایندگی هوا تا بیش از ۲۰ برابر حد مجاز اعلام شد. نزدیک به ۳۰۰۰ شهرنشین در شهرهای زابل و زهک و هامون و هیرمند و نیمروز به دلیل مشکلات تنفسی راهی بیمارستان‌ها شدند اما روستاییان در بیش از ۴۰۰ روستا با خانه‌هایی که گاه تا نیمه و حتی بیشتر در زیر شن مدفون شده بودند بدون دسترسی به امکانات درمانی و بیمارستانی باقی ماندند.

راه‌های مواصلاتی در برخی شهرها بسته شد و جمعیت هلال احمر و مأموران راهداری وارد میدان شدند با این حال رئیس جمعیت هلال احمر ایران که روز جمعه از سیستان بازدید کرده بود گفت: اطراف بسیاری از منازل مسکونی با شن احاطه شده ولی اینکه روستاها و اهالی آن در شن مدفون شده باشند صحت ندارد. چرخساز در شرایطی که احمد علی کیخا، نماینده مردم سیستان در مجلس شورای اسلامی شرایط سیستان را بحرانی توصیف کرده و خواستار تشکیل ستاد واکنش سریع و امداد‌رسانی به مردم شده می‌گوید: نیاز به تیم‌های واکنش سریع نبوده ولی بیش از ۵۴ تیم جهت امدادرسانی به آسیب‌دیدگان به شهرستان‌های آسیب‌دیده اعزام شده است. در همین حال معصومه ابتکار رئیس سازمان حفاظت محیط زیست دو روز بعد از طوفان خاک اخیر سیستان از رهاسازی ۲۰ میلیون مترمکعب از حقابه تالاب هامون با هدف کنترل ریزگردهای محلی خبر داد.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در آخرین پست تلگرامی خود نوشت: «دولت یازدهم از آغاز به کار خود موضوع احیای تالاب هامون را که مهم‌ترین مسأله محیط زیستی استان محسوب شده و آثار خشکی یا پرآبی آن بر جمعیت قابل توجهی تأثیر دارد، مد نظر قرار داده است. علاوه بر اقداماتی که قبلاً گزارش شده مانند رفع موانع فیزیکی و دایک‌ها برای ورود آب، لایروبی و گشایش مسیر آب، اقدامات بین‌المللی از مذاکره با رئیس جمهوری افغانستان تا وزیران مربوطه تا اخذ جایگاه تالاب بین‌المللی هامون به عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره برای کسب حمایت‌های جهانی و در ماه‌های اخیر نیز تشکیل کارگروه استانی احیای تالاب و بر همین اساس دیروز طبق مصوبه این کارگروه استانی نسبت به رهاسازی آب به میزان ۲۰ میلیون مترمکعب از حقابه تالاب از محل چاه نیمه‌ها با هدف کنترل ریزگردهای محلی در نقاط رهاسازی آب و حفظ فرآیندهای پایه اکولوژیک اقدام شد.»

ابتکار تأکید کرد: «بسیاری از بخش‌های تالاب نسبت به سال‌های گذشته دارای آب است و همین مسأله نشان می‌دهد که اگر تلاش‌های چند سال گذشته نبود وضعیت بسیار بدتر از این می‌بود.» اما تصاویر ماهواره‌ای و اظهارات مدیران سازمان جنگل ها و مراتع و نماینده مردم زابل چیز دیگری را نشان می‌دهد. رضا بیانی مدیرکل دفتر مهندسی سازمان جنگل ها و مراتع کشور که مسئولیت پایش و رصد منابع طبیعی کشور با استفاده از فناوری سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی را بر عهده دارد به «ایران» می‌گوید: آبی که در هامون است خیلی کم است و بسیاری از بخش‌های تالاب کاملاً خشک است. این مقام مسئول خاطرنشان می‌کند: به گواه تصاویر موجود از ماهواره موریس که روزانه دراین دفتر ثبت و ارزیابی می‌شود ازابتدای سال ۹۵ تاکنون تنها آبی که وارد هامون شده آب سیلاب‌ها بوده که از نیمه دوم اردیبهشت ماه پشت دیوار مرزی ایران و افغانستان جمع شده و ظاهراً با بازگشایی موانع، آب وارد هامون و چاه نیمه‌ها شده است.

تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد تا ابتدای خرداد ماه آب در بخش محدودی از هامون جریان داشته و بتدریج، با روشن شدن نقاط سرمه‌ای و تیره رنگ آب بتدریج کم شده است. بیانی می‌افزاید: از روز ۲۵ خرداد نیز آب تقریباً کم و کمتر شده و نهایتاً روز ۲۹ ژوئن یعنی حدود ۲۳ روز پیش مقداری آب دوباره وارد هامون شده است. او در پاسخ به اینکه منشأ آب ورودی به هامون در ۲۳ روز قبل چاه نیمه‌ها بوده یا از پشت مرز تأمین شده می‌گوید: آنچه تصاویر نشان می‌دهد ظاهراً آب از پشت مانع که همان دیوار مرزی است وارد کشور شده که هم به چاه نیمه‌ها رفته و هم دریاچه.