در همین ارتباط چند روز پيش نظر سنجی جالبی را در ارتباط مستقیم با مسایل سیاسی روز ایران خواندم که در همین ماه «خرداد 97» به وسیله ی «گمان، گروه مطالعات افکار سنجی ایرانیان» انجام و منتشر شده است. آنگونه که در وب سایت خود این گروه معرفی شده، «گمان» یک «گروه پژوهشی مستقل در زمینه ی مطالعات آماری ست» که «با تمرکز بر اندازه ‌گیری و تحلیل دیدگاه ‌ها و افکار ایرانیان» و زیر نظر و با مدیریت دکتر عمار ملکی، پژوهشگر جوان سرزمین مان، (در کشور هلند) کار می کند. در اين گزارش آماری، هر پرسش و پاسخ بصورت يک «نمودار» نمايش داده شده است.

ابتدا باید بگويم که، به عنوان یک ژورنالیست علاقمند به خواندن گزارشات و آمارهای واقعی و بر اساس مستندات، ديدار اين گزارش از آن جهت خوشحالم کرد که گسترش امکانات رسانه ای جهانی به گونه ای شگل گرفته که یک سازمان پژوهشی کوچک در خارج ایران هم می تواند نظرسنجی هایی را انجام دهد که ممکن است در تعيين شکل آينده ی ایرانیان مفید واقع شود.

اما، در عين حال، نمی توانم از گفتن نظر خودم در ارتباط با اشتباهاتی که در اين نظرسنجی آماری وجود دارد صرف نظر کنم. این اشتباهات را می توان در فرمولبندی پرسش ها در راستای احتمال بالای دريافت پاسخ هایی مطلوبِ سنجش گران جستجو کرد؛ مثلاً هر پرسش چند گزينه ی انتخاب شده از جانب پرسشگران را پيش روی پاسخگو می گذارد تا او از ميان آنها گزينه ی مطلوب خود را انتخاب کند. بدين سان انتخاب ها در محدوده ی گزينه های عرضه شده از جانب پرسشگران باقی می مانند و لزوماً از انتخاب گزينه های واقعاً موجود ديگر جلوگيری می شود. به چند نمونه از اينگونه پرسش های محدود کننده ی پاسخ ها اشاره می کنم:

1. در نمودار شماره ی 2 پرسيده شده: «کدام نظام سیاسی را برای آینده ی ایران مناسب تر می دانید؟» و گزينه ها را به «جمهوری اسلامی»، و چهار نوع «حکومت غير اسلامی»: جمهوری سکولار، جمهوری سکولار رياستی، جمهوری سکولار غير رياستی، و پادشاهی سکولار مشروطه پارلمانی، محدود ساخته اند، حال آنکه می شد گزينه های متعدد ديگری را نيز به اين فهرست افزود که از جمله ی آنها می توان به انواع حکومت مورد علاقه ی طيِف چپ رادیکال و یا ناسیونالیست ها اشاره کرد. ذکر اين نکته به ويژه به این دلیل موجه است که در پرسش های ديگر از اشخاص متمايل به اين نوع حکومت ها نام برده شده است.

2. سپس، در نمودار شماره 3، بدون رابطه با «ساختار سياسی» مورد اشاره در پرسش دوم، پرسیده می شود که: «کدام ساختار سیاسی را برای ایران مناسب تر می دانید؟» و در برابر اين پرسش تنها دو نوع ساختار «فدرال» و «متمرکز» گذاشته شده و، مثلاً، به گزينه ی «ساختار سیاسی غیرمتمرکز» - که هم با ساختار سیاسی فدرال و هم با ساختار سیاسی متمرکز متفاوت است - اشاره ای نشده است.

3. آنگاه بايد به پرسش پنجم اشاره کرد که بيشترين کوشش ها در شکل دادن به پاسخ ها در آن صورت گرفته است. در آنجا پرسيده شده: «اگر افراد زير قرار باشد در يک انتخابات آزاد بعنوان رهبر يک حزب در مجلس، يا کانديدای رياست جمهوری، مطرح شوند، شما به کدام يک از آنها بعنوان "انتخاب اول" رأی می دهيد؟» و آنگاه «افراد قابل گزينش» را خود سنجش گران برای شما انتخاب کرده اند و شما نمی توانید اشخاص ديگری را که در ليست نيستند بعنوان مطلوب خود برگزينيد.

معمولاً، در آمارگیری ها، صرفاً درباره ی افرادی پرسش می شود که یا خودشان را برای رهبری معرفی، اعلام يا کاندید کرده باشند، و یا بخشی از مردمان آن ها را بعنوان رهبران بالقوه نامزد کرده باشند. حال آنکه در لیست پيشنهادی سنجش گران نام برخی از افراد قرار دارد که در هیچ کدام از جایگاه های فوق قرار نمی گیرند. (در این جا من از محق بودن یا نبودن آن ها، بد بودن یا خوب بودن افراد سخن نمی گویم.)

البته آمارگیرها می توانستند راه ديگری را انتخاب کرده و نام هیچ کس را مطرح نکرده و از پاسخگويان بخواهند تا نام هر کسی را که به رهبری قبول دارند بنویسند؛ و یا اسامی کل افراد شناخته شده داخل و خارج کشور در اپوزیسیون را ذکر کنند.

همچنين در این نظرسنجی نام افرادی مطرح شده که ويژگی خاصی در امر سیاست ندارند، و یا کار خاصی نکرده اند که شهرتی در آن زمینه داشته باشند. مثلاً، افرادی چون یوسف عزیزی بنی طرف، که نویسنده ای معروف به تجزیه طلبی است در لیست رهبران بالقوه ايران آينده آمده اما افراد سياسی دیگری از خوزستان چه در خارج و چه داخل (تجزیه طلب و غیرتجزیه طلب) حضور ندارند. و یا می شود پرسيد که آیا در سیستان و بلوچستان و یا خارج ایران هیچ کسی جز مولوی عبدالحمید، یک متعصب تندرو، وجود ندارد که به عنوان نماینده ی مردم بلوچ نامش بیاید؟

و یا چرا از ميان «خارج کشوری ها» جز 4 تن (شاهزاده رضا پهلوی، بعنوان رهبر طیف مشروطه خواهان، خانم رجوی بعنوان رهبر مجاهدین ، آقای عبدالله مهتدی بعنوان رهبر فدرالیست های کرد ایرانی، و آقای حسن شریعتمداری - که نمی دانم چه طیفی را رهبری می کنند و اصولاً از نظر سیاسی چه جایگاه ويژه ای دارند) از نام بقیه خبری نیست؟ و در این بخش تکليف شخصیت های سوسیال دموکرات، لاییک ها، سکولار دموکرات ها، ملیون و غیره چه می شود؟ آیا هیچ کدام از افرادی که سال هاست با جمهوری اسلامی مبارزه کرده اند، حتی در حد داخل کشوری هایی که با دو درصد و یک در صد در لیست گنجانده شده اند جایی در این آمارگیری نداشته اند؟

4. آمارگيران، در اين نظرسنجی، برای درک ميزان محبوبيت اشخاص، لیستی از شخصیت های سیاسی و مدنی متعلق به گرایشات سیاسی مختلف را در اختیار پاسخ دهندگان قرار داده اند تا برآوردی از تمایل آن ها نسبت به اين شخصيت ها به دست آورند؛ با این پرسش که «در یک انتخابات آزاد به کدام یک از این افراد به عنوان انتخاب اول و انتخاب دوم رای می دهید؟» و می نویسند که «این لیست شامل تمامی افرادی نبود که ممکن است بعنوان کاندیدای مطلب مطرح باشند. اما معیارهای مشخصی مورد لحاظ قرار گرفت» و بدون این که «معیارهای مشخص» خود را مطرح کنند، توضیح می دهند که: «در این لیست شخصیت های (نسبتاً) شناخته شده ای، با محدودیت سنی زیر 80 سال و با گرایشات سیاسی محافظه کار، اصلاح طلب، تحول خواه، و سرنگوین خواه، و افرادی با دیدگاه های سکولار و مذهبی، و افرادی با دیدگاه های اقتصادی راست و چپ و افرادی از قومیت های مختلف انتخاب شده اند». اما عملاً در این لیست نيز هیچ خبری از شخصیت های (نسبتاً) شناخته شده ی سکولار سرنگونی طلب، یا تحول خواه سکولار، و یا افرادی با دیدگاه های مختلف راست و چپ وجود ندارد.

در این لیست از داخل و خارج فقط هشت نفر رأی آورده اند، 3 تا سکولار، یکی از خارج (رضا پهلوی) و دو تا از ایران (ستوده و رییس دانا)، و چهار تا اصلاح طلب که سه تایشان هم از مسئولین حکومتی اند؛ یعنی: محمد خاتمی، میرحسین موسوی، جواد ظریف و احمد زیدآبادی.

به راستی بايد پرسيد که این چه لیستی است که در ميان نام بردگان اش فقط همین تعداد بین مردم محبوبیت داشته اند و بقیه حتی نتوانسته اند یک درصد آرا را به دست آورند؟ (لازم است در این جا بگویم که اگر فرضا از من هم می پرسیدند محبوب ترین شخصیت در خارج و داخل در این لیست کیست، حتما می گفتم شاهزاده رضا پهلوی و خانم ستوده. اما یقین دارم که دیگرانی نیز در داخل و خارج بوده اند که اگر اسم شان را می نوشتند خیلی بیشتر از آن چند مسئول حکومتی و اصلاح طلب لیست شده از سوی سنجش گران رای می آورند.)

5. اما عجیب ترین قسمت این نظر سنجی در نمودار شماره 10 قابل مشاهده است، با این پرسش که: «اگر احزابی (فرضی) با نام و گرایشات زیر قرار باشد در یک انتخابات آزاد به رقابت با هم بپردازند شما به کدام یک رأی می دهید؟»

گزینه هایی که نظر سنجان روبروی پرسش شوندگان گذاشته اند شامل هر حزبی هست جز احزاب (واقعی یا فرضیِ) سکولار؛ يعنی حزب فرضی همان هایی که، در پرسش هایی قبلی، پس از شاهزاده رضا پهلوی، بالاترین رأی از آن آنها بوده است؛ با اين تعريض که خود شاهزاده رضا پهلوی هم طرفدار سکولار دموکراسی است و حزب فرضی اش هم بايد جرو احزاب سکولار دموکرات باشد. جالب این که در اين بخش از نظرسنجی حزبی به نام «سوسیال دمکرات» (که تا این جای نظرسنجی نامی از آن در ميان نبوده) دومین رای را آورده است.

باری، اين تحليل مختصر نياز به جمع بندی ندارد. قصد من ضمن تایید این نوع آمارگیری ها، فقط نشان دادن برخی از اشکالات، و در جهت بهتر شدن نظرسنجی هایی ست که که بیرون از کنترل و نفوذ جمهوری اسلامی انجام می شود و باور دارم در این لحظات حساس تاریخی، می تواند اثرات مثبتی در سرنوشت مردم سرزمین مان داشته باشد.