اوکراین و روسیه توافقنامه‌ای را امضا کردند که هدف از آن جلوگیری از بحران غذایی جهانی ناشی از قطع صادرات غلات است. این نخستین توافق مهم میان دو کشور متخاصم از ابتدای حمله نظامی روسیه به خاک اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ به شمار می‌رود.

در نشست نمایندگان دو کشور برای مذاکره که با میانجیگری ترکیه در استانبول برگزار شد، آنتونیو گوترش، دبیر کل سازمان ملل متحد نیز حضور داشت. گوترش عصر جمعه ۲۲ ژوئیه (۳۱ تیر) اعلام کرد توافق برای از سرگیری صادرات غلات اوکراین از طریق بنادر دریای سیاه تحت کنترل روسیه حاصل شده است.

رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه به همراه آنتونیو گوترش در مراسم امضای این توافق از در محوطه کاخ مجلل دلمه‌باغچه استانبول حضور یافتند. وزیران دفاع ترکیه و روسیه و نیز وزیر زیرساخت‌های اوکراین در این مراسم حضور داشتند.

اوکراین با امضای مشترک یک سند با روسیه مخالفت کرد و نمایندگان دو کشور در نهایت دو متن یکسان اما مجزا را امضا کردند.

نخستین گفتگوهای مستقیم برای حل بن‌بست صادرات گندم و دیگر غلات بین هیئت‌های نمایندگی طرف‌های متخاصم هفته گذشته با حضور مقامات ترکیه و سازمان ملل در استانبول انجام و پیش‌نویس توافق آماده شده بود.

اکنون پنج ماه است که در یکی از حاصلخیزترین مناطق اروپا میان دو کشور که از بزرگترین تولیدکنندگان غلات در جهان هستند، جنگ خونین جریان دارد.

تقریباً تمام غلات صادراتی منطقه معمولاً از طریق دریای سیاه به سرتاسر جهان فرستاده می‌شود. روسیه و اوکراین به طور معمول ۳۰ درصد گندم جهان را تأمین می‌کنند.

این توافق در حالی به دست آمده که قیمت مواد غذایی در سرتاسر جهان افزایش یافته است و مردم برخی از فقیرترین کشورهای جهان با خطر گرسنگی و قحطی مواجه هستند.

بر اساس گزارش برنامه جهانی غذا، نهاد وابسته به سازمان ملل، از زمان شروع جنگ روسیه و اوکراین ۴۷ میلیون نفر دیگر در جهان به افرادی که در معرض «گرسنگی حاد» قرار دارند، افزوده شده است.

مولود چاوش‌اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه پیش از حصول توافق گفته بود اگر این موضوع حل شود، نه تنها مسیر برای صادرات غلات و روغن آفتابگردان از اوکراین، بلکه برای محصولات روسیه نیز باز خواهد شد.

ترکیه عضو ناتو است اما با این حال روابط و همکاری خود با مسکو و کیف را در طول جنگ نگه داشته است.

آنتونیو گوترش با تشکر از دو طرف برای امضای این تفاهم‌نامه آن را «بی‌سابقه» خواند و خواستار اجرای «کامل و فوری» آن شد.

یک مقام سازمان ملل که خواست نامش فاش نشود، به خبرگزاری فرانسه گفت که بر اساس مفاد این توافق، کشتی‌های تجاری اجازه حرکت در «دالان‌های امن» در دریای سیاه خواهند داشت و «هر دو طرف متعهد شده‌اند که به آنها حمله نکنند».

مذاکره کنندگان از پاکسازی مین‌های دریای سیاه که عمدتاً توسط اوکراینی‌ها برای محافظت از سواحل‌شان کار گذاشته شده، منصرف شدند. سازمان ملل توضیح داد که «پاکسازی مین‌ها خیلی طول می‌کشد» و تصریح کرد که «خلبانان اوکراینی» راه را برای کشتی‌های باری در آب‌های سرزمینی باز می‌کنند.

اوکراین پیشنهاد داده است که صادراتش از سه بندر اودسا، پیودنی و چورنومورسک آغاز شود و پس از آن تعداد آنها در آینده افزایش یابد.

این توافقنامه برای «۱۲۰ روز» یا چهار ماه اعتبار خواهد داشت، یعنی تا زمانی که حدود ۲۵ میلیون تن غلات انبار شده در سیلوهای اوکراین با نزدیک شدن فصل برداشت، خارج شود.

با مطرح شدن درخواست‌های مسکو در پایان نشست سه جانبه ایران، روسیه و ترکیه در روز سه شنبه در تهران، تردیدهایی در موفقیت مذاکرات برای غلات به وجود آمد. اما روسیه سرانجام تضمین‌هایی را به دست آورد که تحریم‌های غرب چه مستقیم، چه غیرمستقیم بر صادرات محصولات کشاورزی و کودهای کشاورزی اعمال نخواهد شد.

مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه روز پنجشنبه گفته بود: «حتی اگر محصولات [کشاورزی] روسیه تحت تأثیر تحریم‌ها قرار نگیرند، در حمل و نقل دریایی، بیمه و سیستم بانکی انسداد وجود دارد.»

یک دیپلمات در نیویورک به خبرگزاری فرانسه گفت که ایالات متحده «ضمانت‌هایی» ارائه کرده است تا برای تسهیل صادرات غلات و کودهای شیمیایی کشتی‌های با تناژ بالا در اختیار روسیه قرار گیرد.

شرکت‌های لجستیک بین‌المللی که مالک چنین کشتی‌هایی هستند، به دلیل تحریم‌ها تمایلی به کار با مسکو ندارند.

ایالات متحده روز پنجشنبه از این توافق استقبال کرده و هشدار داده بود که «روسیه را مسئول اجرای توافق‌نامه» می‌داند.

اردوغان پس از امضای توافق‌نامه گفت که رسیدن به چنین نقطه‌ای از آغاز «آسان نبوده» و ابراز امیدواری کرد که این رویداد «امید به پایان جنگ جاری را تقویت کند».

اتحادیه اروپا نیز به این رویداد واکنش نشان داد. دقایقی پس از اعلام امضای توافقنامه مهم میان اوکراین و روسیه برای صادرات غلات، جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا توافق به دست آمده را «گامی در مسیر درست» خواند و خواستار آن شد که این توافق «هر چه سریع‌تر» اجرایی شود.

یکی از اعضای هیئت کیف نیز پیش از مذاکره گفته بود که امکان آغاز دوباره بارگیری محموله‌های غلات از سه بندر تحت کنترل کامل اوکراین وجود دارد.

رستم عمروف افزود که ایمنی محموله‌ها به دست گروهی از سازمان ملل مستقر در استانبول نظارت خواهد شد. وی همچنین گفت که کشتی‌های روسی نباید به بهانه توافق وارد آب‌های اوکراین شوند و افزود: «ما به آنها اعتماد نداریم، حتی اگر با سازمان ملل توافق‌نامه امضا کنند. چون این کشور متجاوز است.»

رادیو فرانسه